1. Logic là quy tắc suy luận được những người suy nghĩ đồng thuận cùng chấp nhận chọn làm tiêu chuẩn cho suy luận. Logic được hệ thống hóa lần đầu cách đây khoảng 2400 năm và trở nên mạnh mẽ làm cơ sở cho tư duy khoa học và đặc biệt là toán học. Ngày nay hệ thống logic này vẫn là cơ sở của máy tính, AI và đang ngày càng tràn ngập trong đời sống của chúng ta, những sinh vật có ý thức và tri thức. Loại logic này là logic mệnh đề.
2. Đến thế kỷ 19, G.Frege mở rộng logic với logic vị từ cho những quy tắc cơ bản của diễn dịch và quy nạp trong việc sử dụng các câu có lượng từ "với mọi" và "tồn tại". Tuy logic lượng từ không có gì mới lạ và hiển nhiên như "thiên kinh địa nghĩa" nhưng hầu hết các sai lầm trầm trọng của chúng ta đều đến từ lỗi logic vị từ. Khi chúng ta, đặc biệt khi có tí quyền, suy diễn và giải thích luật, chụp mũ chính trị, phân biệt chủng tộc, chúng ta đều sử dụng lỗi vị từ, tổng quát hóa vô lối, cảm tính và sử dụng cảm xúc thay thế lý trí.
Cho đến đây thì những gì tôi vừa nói không có gì mới lạ, ai cũng có thể nói.
3. Điều đáng nói là người Á Đông không sử dụng logic mà họ sử dụng một lối diễn ngôn, mang màu sắc ngụy biện từ góc độ logic, từ quan sát và trực giác áp đặt chân lý. Vì thế vào thế kỷ 17-18 khi khoa học phương Tây tràn vào Trung Quốc và tỏ ra sức mạnh của nó, trước hết là việc Thang Nhược Vọng sử dụng khoa học thiên văn để cải tiến nông lịch Trung Quốc, thì người Trung Quốc tâm phục khẩu phục coi đó là một bí kíp gọi là "la tập kinh". Đó là phiên âm chữ logic, người Trung Quốc phiên âm đọc khá giống "lâu chịch", sang Hán Việt mới khác hẳn thành "la tập". Người Việt thì đáng buồn là tới thế kỷ vẫn khinh rẻ khoa học phương Tây dựa trên logic đến nỗi phủ nhận bóng đèn mọc ngược và xe không ngựa kéo do ám ảnh khiếp sợ "âm dương ngũ hành" học mãi không hiểu bản chất. Điều đó trong giới sĩ phu ngày nay vẫn còn khá phổ biến.
4. Bây giờ chúng ta đặt một câu hỏi thực chất hơn bắt đầu từ nhận xét sau: nếu phép suy diễn là việc từ một chân lý (giả định) tổng quát hơn để đi đến một kết luận đặc thù ít tổng quát hơn, kiểu "mọi người đều chết, Socrates là người, nên Socrates chết". Nghĩa là phép suy diễn không cho ta tri thức mới. Chúng ta đã biết mệnh đề tổng quát rồi thì suy diễn chỉ cho ta một bộ phận của thông tin đã biết. Như vậy, việc suy diễn, chứng minh chỉ để thuyết phục người khác chứ không phải là cách sản xuất tri thức mới. Cố nhiên trong những tình huống phức tạp thì phép suy diễn không hiển nhiên, do bộ não của chúng ta không có thuật toán phân tích tốt. Nhưng trong tương lai, một thế hệ AI đủ mạnh sẽ có khả năng xử lý các suy diễn phức tạp. Tuy nhiên, nhưng nếu vậy thì vì sao toán học và khoa học sử dụng tư duy logic lại mạnh mẽ, dẫn chúng ta đến tri thức mới. Đó là câu hỏi không hề tầm thường tôi đặt cho lớp học sinh tinh hoa VIENOVA trong bài giảng gần đây nhất.
5. Từ đó chúng ta có thể đặt tiếp câu hỏi: tri thức mới sẽ sinh ra trong nghiên cứu khoa học công nghệ ở thao tác nào, nếu không từ suy diễn logic. Và nếu suy diễn không tạo ra tri thức mới vai trò của logic trong việc tìm ra tri thức mới là gì và vì sao logic lại mạnh mẽ đến mức ở thế kỷ 17-19 người Tàu khiếp sợ, người Việt dửng dưng như vậy?
6. Trước hết, quyết định của chúng ta, coi như kết quả của "tư duy" dựa trên 2 yếu tố: "cảm tính" và "lý tính". Lý tính lựa trên lập luận bằng logic "tôi quyết A với do B đúng, B đúng bởi vì X và/hoặc Y đúng". Còn "cảm tính" dựa trên cảm xúc và trực giác "Tôi quyết C vì tôi cho rằng Z, thích U và/hoặc ghét V". Chúng ta là một loài sinh vật thượng đẳng khác biệt bởi vì có lý tính ở mức cao. Mọi thú có vú đều có chút lý tính, tuy ở trình độ thấp hơn chúng ta do chúng không có ngôn ngữ logic và không biết cười (Tôi nói "do" là hơi liều, nhưng rõ ràng người khác vật ở lập luận và cười, còn chó cũng biết khóc và sủa). Dù vậy, thật bất ngờ, chưa tới 20% quyết định của con người đến từ lý tính, phần còn lại là do cảm tính. Bạn hỏi tôi lấy đâu ra con số đó? Có nghiên cứu hẳn hoi, nhưng đơn giản nhất là thống kê từ Tây Du Ký, Đường Tăng nghe Trư Bát Giới (cảm tính) bao nhiêu lần so với nghe Tôn Ngộ Không (lý tính). Mà đó là cụ Trần Huyền Trang đạo cao đức trọng chứ không phải người trần mắt thịt như ta. Con số 81 kiếp nạn cũng đủ là thống kê số lớn.
7. Và đương nhiên quyết bằng cảm tính thì sai rất nhiều, mặc dù cũng có khi đúng với xác suất không cao. Những người bán hàng hẳn biết người mua hàng ít khi quyết mua (đặc biệt là mua sắm công) dựa trên các yếu tố như hàng tốt, giá rẻ, dịch vụ thuận tiện. Họ mua dựa trên cảm xúc một phần (nhân viên bán hàng đẹp đẽ, nói hay) phần còn lại là chính họ cũng không biết tại sao. Ta suy đoán nó là từ "trực giác" tức là không từ quan sát, cảm xúc, lý trí, niềm tin có lẽ là "trí huệ bát nhã ba la mật đa" (tôi nói đùa chút cho đỡ căng thẳng) hay cái gì đó tương tự. Cảm tính sai do áp dụng ngụy biện ngược với logic, đặc biệt là logic vị từ, tổng quát hóa vô nguyên tắc. Kiểu như vua Sở nói chuyện với Án Anh khi bắt được mấy người Tề ăn trộm ở Sở "người Tề hay ăn trộm lắm nhỉ", Án Anh trả lời cũng bằng logic ngụy biện đó "người Tề ở Tề không thấy ăn trộm, hay vì sang nước Sở mới học thói ăn trộm chăng".
8. Như vậy logic có chức năng lọc các ảo giác sai lầm của cảm tính. Nếu chỉ có vai trò bộ lọc thì logic chắc không thể mạnh mẽ như chúng ta đã thấy. Bởi vì nếu chúng ta công nhận một hệ tiên đề hình học và giải các bài toán, chứng minh mọi định lý có thể suy ra từ hệ tiên đề đó, thì không thể ra tri thức mới mà chỉ là "vận dụng tinh xảo" hệ tiên đề đó mà thôi và mọi thứ chúng ta tìm ra đều chỉ là chân lý cục bộ, trường hợp riêng của tập tri thức do hệ tiên đề đó đem lại. Tri thức mới chỉ xuất hiện khi chúng ta đặt giả thiết "nếu không phải vậy thì sao". Chúng ta có thể đặt ra giả thuyết đó từ hai cách: a. Phát hiện mâu thuẫn với "cảm giác" b. "giả thuyết" hoàn toàn dựa trên "lý tính".
9. Kẽ hở bằng lỗ kim nhưng đủ cho con lạc đà chui qua là logic thuần túy không có đúng sai mà chỉ có "hợp lệ". Logic hợp lệ cho phép chúng ta xét tới các khả năng còn lại mà tri thức hiện tại chưa xét tới thậm chí mâu thuẫn với tri thức hiện tại. Cho dù bài toán thực tế có đơn giản đến mấy chúng ta cũng thường có một bài toán hình thức đơn giản hơn với vô số "giả thiết ẩn" (Nếu sai thì gọi là "ngộ nhận", nếu đúng thì gọi là "trực giác thiên tài". Đương nhiên đúng trường hợp này có thể sai trong trường hợp kia và ngược lại).
10. Như vậy tri thức gồm các "chân lý" diễn ngôn (Tôi không xét tới các tri thức không thể diễn ngôn như của nhà Phật. May thay, người Việt chúng ta có các từ khác như "trí huệ" mà người Tàu không thể phân biệt được với "trí tuệ") và thuộc về hai mảng. Mảng chúng ta suy diễn ra từ một số nguyên lý cơ bản và khi đó Toán học và logic là quyền năng tối thượng, cho đến khi AI có thể tạo ra các máy suy diễn tốt hơn, vét cạn mọi chân lý diễn ngôn cục bộ. Mảng còn lại chính là nhờ cảm giác và trực giác không ngừng nghi ngờ và mở rộng hệ tri thức đã có. Nói một cách khác cảm giác và trực giác tuy hay sai lầm nhưng đó mới là cội nguồn sáng tạo. Đó cũng là cái giá phải trả cho sáng tạo. Các nhà thiên tài có thể sai lầm lẩn thẩn, hiển nhiên, nhưng chúng ta vẫn phải quý trọng và cưng họ như trứng mỏng vì tài năng vốn mong manh. Ta vẫn cần và phải chịu đựng được họ.
9. Cuối cùng tôi muốn nói thêm, chính vì sáng tạo và tài năng, chúng ta vẫn nên dành thời gian thích đáng cho văn học, nghệ thuật, tôn giáo, triết học là những nơi rèn giũa "trực giác" và ra thiên nhiên, gặp gỡ các cô gái xinh đẹp là nơi rèn giũa "cảm giác".
Nguyễn Ái Việt (DEBRECEN.vidi72)
