The Best Bands and Songs of 60's, 70's, 80's

 A „The Sound of Silence” a Simon & Garfunkel amerikai folk-rock duó dala, amelyet Paul Simon írt. A duó stúdiómeghallgatása lemezszerződéshez vezetett a Columbia Recordsnál; az eredeti akusztikus változatot 1964 márciusában rögzítették a *Wednesday Morning, 3 A.M.* című debütáló albumukhoz. Az album abban az évben októberben jelent meg, ám eladási mutatói kiábrándítóak voltak. A következő évben megjelent egy elektromos hangszerekkel kiegészített, átdolgozott változat, amely a Billboard kislemezlistájának élére került.

"The Sound of Silence" is a song by the American folk-rock duo Simon & Garfunkel, written by Paul Simon. The duo's studio audition led to a recording contract with Columbia Records; the original acoustic version was recorded in March 1964 for their debut album, *Wednesday Morning, 3 A.M.* The album was released in October of that year, but its sales figures were disappointing. The following year, a reworked version—supplemented with electric instruments—was released and reached the top of the *Billboard* singles chart. 

Nghe bản Hit ở đây

RETRO GOLD

CỤC DIỆN THẾ GIỚI 2026–2028 DƯỚI LĂNG KÍNH “BÀN CỜ LỚN”: CUỘC CẠNH TRANH QUYỀN LỰC VÀ GIỚI HẠN CỦA MỖI NƯỚC ĐI

 Trong cuốn The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives (1997)( bản dịch tiếng Việt là Bàn Cờ Lớn), Zbigniew Brzezinski, cựu Cố vấn An ninh quốc gia Hoa Kỳ, xem lục địa Á-Âu là không gian địa chính trị có ý nghĩa quyết định đối với vị thế toàn cầu của Mỹ. Luận điểm trung tâm của ông không đơn giản là Washington phải kiểm soát mọi quốc gia, mà là Mỹ cần ngăn một thế lực thù địch hoặc một liên minh đối thủ thống trị Á-Âu, bởi khi kiểm soát được phần lớn nguồn lực kinh tế, dân số, công nghệ và sức mạnh quân sự của lục địa này, đối thủ có thể thách thức ưu thế toàn cầu của Mỹ. Gần ba thập niên sau, thế giới đã thay đổi đáng kể: Trung Quốc trở thành đối thủ chiến lược hàng đầu của Washington; Nga sử dụng sức mạnh quân sự để bảo vệ vùng ảnh hưởng mà họ tuyên bố có lợi ích sống còn; châu Âu phải suy nghĩ lại về an ninh của chính mình; còn Ấn Độ, các nước vùng Vịnh và nhiều cường quốc tầm trung tìm cách mở rộng không gian tự chủ. Vì vậy, nếu dùng “Bàn cờ lớn” để nhìn hai năm 2026–2028, cần xem đây là một khung phân tích về địa lý, quyền lực và liên minh, chứ không phải lời tiên tri có thể dự đoán chính xác mọi diễn biến. Một giới hạn quan trọng khác là không nên đồng nhất lợi ích địa chính trị lâu dài của Mỹ với mọi quyết định của một tổng thống hoặc một chính quyền cụ thể. Địa lý và tương quan sức mạnh tạo ra những sức ép bền vững, nhưng chính trị trong nước, kinh tế, công nghệ, dư luận và sai lầm của lãnh đạo vẫn có thể khiến các nước đi chệch khỏi chiến lược dự kiến.

Trung Quốc và Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương: Trọng tâm của bàn cờ

Nếu phải xác định khu vực quan trọng nhất đối với cạnh tranh quyền lực trong hai năm tới, đó vẫn là Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, nơi Mỹ phải đồng thời bảo vệ vị thế chiến lược, duy trì mạng lưới đồng minh và ứng phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Bắc Kinh không chỉ cạnh tranh bằng quân sự mà còn thông qua công nghiệp, thương mại, công nghệ, cơ sở hạ tầng và khả năng chi phối các chuỗi cung ứng quan trọng. Đối với Trung Quốc, Đài Loan vừa mang ý nghĩa chủ quyền theo quan điểm của Bắc Kinh, vừa có giá trị chiến lược liên quan đến vị thế quân sự của Trung Quốc tại Tây Thái Bình Dương. Đối với Mỹ, cách Washington phản ứng trước sức ép đối với Đài Loan lại liên quan đến độ tin cậy của các cam kết an ninh với Nhật Bản, Hàn Quốc, Philippines và các đối tác khác. Vì thế, Đài Loan không chỉ là một vấn đề song phương giữa hai bờ eo biển mà còn là phép thử đối với toàn bộ cấu trúc an ninh khu vực. Tuy nhiên, không nên từ việc Trung Quốc gia tăng năng lực quân sự mà kết luận rằng chiến tranh chắc chắn xảy ra trong giai đoạn 2026–2028. Một cuộc tấn công sẽ phải đối mặt với những rủi ro quân sự, kinh tế và chính trị rất lớn; răn đe, gây sức ép vùng xám, tập trận, chiến tranh mạng và các biện pháp cưỡng ép dưới ngưỡng chiến tranh vẫn có thể là những công cụ được sử dụng thường xuyên hơn. Các diễn biến quanh Đài Loan trong năm 2026 cho thấy vấn đề này tiếp tục là một điểm nóng chiến lược, trong khi quyết định của Washington về bán vũ khí cho Đài Bắc vẫn có thể chịu tác động từ thương lượng cấp cao Mỹ–Trung.(theo Political.org)

Trong bối cảnh đó, khả năng cao là cạnh tranh Mỹ–Trung tiếp tục diễn ra trên nhiều mặt trận, nhưng mức độ đối đầu sẽ dao động tùy theo tính toán của hai bên. Mỹ có lợi ích trong việc hạn chế khả năng Trung Quốc thống trị khu vực; Trung Quốc có lợi ích trong việc làm giảm ưu thế chiến lược của Mỹ ngay sát vùng duyên hải của mình. Hai mục tiêu ấy khó dung hòa hoàn toàn, song không đồng nghĩa với việc hai nước không thể đạt thỏa thuận giới hạn trong thương mại, công nghệ hay quản lý khủng hoảng.

Nga, Ukraine và châu Âu: Một cuộc chiến khu vực với hệ quả toàn cầu

Dưới lăng kính của Brzezinski, Ukraine có ý nghĩa vượt ra ngoài lãnh thổ của một quốc gia Đông Âu. Vấn đề cốt lõi là trật tự an ninh châu Âu, giới hạn ảnh hưởng của Nga và khả năng các nước châu Âu duy trì quyền tự quyết trước sức ép từ Moscow. Nga muốn ngăn Ukraine hội nhập sâu hơn vào hệ thống an ninh phương Tây và duy trì một vùng đệm chiến lược; Ukraine muốn bảo vệ chủ quyền và quyền lựa chọn định hướng phát triển của mình; các nước châu Âu phải cân bằng giữa hỗ trợ Kyiv, duy trì đoàn kết nội khối và tránh để chiến tranh lan rộng. Nhưng trong hai năm tới, nhân tố có thể làm thay đổi đáng kể cục diện không chỉ nằm trên chiến trường mà còn ở Washington. Những bất đồng giữa Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Volodymyr Zelenskyy về các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng Nga, việc nới lỏng một số biện pháp trừng phạt và nguy cơ gián đoạn hỗ trợ tình báo của Mỹ đã làm dấy lên lo ngại về độ bền vững của quan hệ Mỹ–Ukraine.(Theo Reuters)

Nếu Washington giảm hỗ trợ, châu Âu sẽ phải đối diện với áp lực tăng chi tiêu quốc phòng, mở rộng sản xuất vũ khí và đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn trong việc duy trì năng lực phòng thủ của Ukraine. Nếu Mỹ tiếp tục hỗ trợ ở mức đáng kể, Kyiv có thể có thêm khả năng thương lượng, nhưng điều đó không tự động bảo đảm một chiến thắng quân sự. Kịch bản đáng chú ý nhất không nhất thiết là một bên hoàn toàn đánh bại bên kia, mà có thể là một thỏa thuận đình chiến hoặc dàn xếp từng phần, trong đó các bên chấp nhận một số giới hạn thực tế nhưng vẫn bất đồng về chủ quyền, lãnh thổ và bảo đảm an ninh. Một thỏa thuận chấm dứt giao tranh cũng không đồng nghĩa với hòa bình bền vững nếu không có cơ chế thực thi và ngăn ngừa tái diễn xung đột. Đối với châu Âu, bài học chiến lược là không thể dựa hoàn toàn vào giả định rằng Mỹ sẽ luôn có cùng cách nhìn về an ninh châu Âu qua mọi nhiệm kỳ tổng thống. Dù quan hệ xuyên Đại Tây Dương không dễ dàng tan rã, sự bất định từ Washington có thể thúc đẩy châu Âu tìm kiếm mức độ tự chủ quốc phòng cao hơn. Điều này không nhất thiết khiến châu Âu tách khỏi Mỹ; nó có thể dẫn đến một liên minh mà các thành viên châu Âu phải đóng góp nhiều nguồn lực hơn để duy trì.(Theo GLOBSEC Security Forecast)

Mỹ sau bầu cử giữa nhiệm kỳ

Chiến lược toàn cầu chịu sự chi phối của chính trị trong nước Một đặc điểm quan trọng của bàn cờ Mỹ là chính sách đối ngoại không chỉ được quyết định bởi các nhà chiến lược mà còn bị ràng buộc bởi Quốc hội, ngân sách, dư luận và cuộc đấu tranh giữa các đảng phái. Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3 tháng 11 năm 2026 có thể tác động đáng kể đến hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Trump. Nếu đảng Cộng hòa giữ được cả hai viện, chính quyền có thể thuận lợi hơn trong việc thúc đẩy chương trình lập pháp, ngân sách và các ưu tiên chính sách. Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện, các cuộc điều tra, giám sát hành pháp và tranh luận về ngân sách có thể gia tăng, khiến Nhà Trắng khó triển khai một số mục tiêu trong nước. Tuy nhiên, việc kiểm soát Hạ viện không đồng nghĩa với việc phe đối lập có thể tự mình thay đổi toàn bộ chính sách đối ngoại: Thượng viện, quyền phủ quyết của tổng thống, luật hiện hành và quyền hạn hành pháp vẫn là những yếu tố quan trọng. Theo khảo sát của Pew Research Center công bố ngày 15 tháng 10 năm 2026, 55% người trưởng thành được hỏi dự đoán đảng Dân chủ sẽ kiểm soát Hạ viện sau bầu cử, so với 40% dự đoán đảng Cộng hòa giữ được đa số. Đây là kỳ vọng của công chúng, không phải kết quả bầu cử hay một dự báo chắc chắn.(Theo Pew Research Center)

Về đối ngoại, tác động có thể thấy rõ ở ngân sách viện trợ Ukraine, các biện pháp trừng phạt Nga, chính sách thương mại, việc bán vũ khí cho Đài Loan và cách Washington phân bổ nguồn lực giữa châu Âu, Trung Đông và châu Á. Dẫu vậy, cần phân biệt hai tầng chính sách. Tầng thứ nhất là lợi ích chiến lược dài hạn của Mỹ: duy trì khả năng tiếp cận các tuyến hàng hải, ngăn đối thủ thống trị những khu vực then chốt và bảo vệ mạng lưới đồng minh. Tầng thứ hai là cách chính quyền cụ thể theo đuổi những lợi ích ấy: thông qua ngoại giao, thuế quan, viện trợ, sức ép quân sự hay thương lượng trực tiếp với lãnh đạo đối thủ. Tầng thứ nhất thường có tính liên tục lớn hơn; tầng thứ hai có thể thay đổi nhanh chóng theo cá tính tổng thống, tình hình kinh tế và kết quả bầu cử. Vì thế, trong hai năm tới, Mỹ có thể vừa tiếp tục cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc, vừa tìm kiếm những thỏa thuận thực dụng với Bắc Kinh; vừa khẳng định vai trò toàn cầu, vừa yêu cầu đồng minh tự gánh nhiều chi phí an ninh hơn. Đây không nhất thiết là sự thiếu nhất quán hoàn toàn. Đó cũng có thể là biểu hiện của một chiến lược đặt lợi ích trước mắt của Mỹ lên trên sự ổn định của trật tự đồng minh truyền thống, nhưng cách thực hiện thiếu dự đoán được sẽ khiến các đối tác phải tính toán lại mức độ tin cậy của Washington.

Trung Đông: Nơi những cuộc khủng hoảng khu vực có thể làm đảo lộn tính toán toàn cầu

Nếu Đông Á là trung tâm của cạnh tranh dài hạn giữa các cường quốc, Trung Đông vẫn là nơi một cuộc khủng hoảng có thể nhanh chóng tiêu tốn nguồn lực và sự chú ý của Mỹ. An ninh Israel, vấn đề Palestine, quan hệ với Iran, an ninh vùng Vịnh và các tuyến vận chuyển năng lượng có liên hệ với nhau nhưng không phải là một bài toán duy nhất. Một cuộc đối đầu kéo dài với Iran có thể làm tăng chi phí năng lượng, gây áp lực lên người tiêu dùng Mỹ, tạo thêm gánh nặng quân sự cho Washington và làm giảm khả năng tập trung nguồn lực vào Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Khảo sát của Chicago Council on Global Affairs công bố đầu tháng 10 năm 2026 cho thấy người Mỹ có xu hướng gắn cuộc chiến với Iran và chính sách thuế quan với những lo ngại về chi phí sinh hoạt; trong khảo sát này, 86% người được hỏi cho rằng cuộc chiến với Iran có tác động tiêu cực đến chi phí sinh hoạt tại Mỹ. Đây là kết quả khảo sát về nhận thức của công chúng, không phải bằng chứng rằng mọi biến động giá cả đều do một nguyên nhân duy nhất.(Theo Chicago Council on Global Affairs)

Đối với các cường quốc khác, một nước Mỹ bị cuốn sâu vào Trung Đông có thể tạo ra khoảng trống về sự chú ý và nguồn lực ở những khu vực khác. Nhưng cũng không nên mặc định rằng mọi đối thủ của Mỹ đều có thể tận dụng cơ hội này thành công: một cuộc chiến khu vực có thể làm gián đoạn thương mại, gây bất ổn tài chính và tạo rủi ro cho cả Trung Quốc, châu Âu lẫn các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng. Trong giai đoạn 2026–2028, câu hỏi then chốt không chỉ là Mỹ có thể giành được lợi thế quân sự hay không, mà còn là Washington có thể chuyển lợi thế ấy thành một trật tự chính trị ổn định với chi phí chấp nhận được hay không. Lịch sử cho thấy thắng lợi quân sự không tự động đem lại một giải pháp chính trị bền vững.

Ấn Độ và các cường quốc tầm trung

Những người chơi không muốn chỉ là quân cờ. Một điểm cần điều chỉnh khi vận dụng “Bàn cờ lớn” vào thế giới hiện nay là không nên xem các quốc gia vừa và nhỏ chỉ như những ô vuông trên bản đồ của các siêu cường. Ấn Độ có quy mô dân số, nền kinh tế, năng lực công nghệ và vị trí địa lý đủ lớn để theo đuổi lợi ích riêng. New Delhi có thể hợp tác với Mỹ nhằm cân bằng Trung Quốc, nhưng vẫn giữ quan hệ với Nga và tránh bị ràng buộc hoàn toàn vào một liên minh do phương Tây dẫn dắt. Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và Philippines có những lợi ích an ninh gắn với Mỹ, nhưng cũng phải tự tính toán nguy cơ bị cuốn vào khủng hoảng. Các quốc gia vùng Vịnh vừa duy trì quan hệ an ninh với Washington, vừa mở rộng quan hệ kinh tế với Bắc Kinh. Brazil, Indonesia, Thổ Nhĩ Kỳ và một số cường quốc tầm trung khác cũng có thể tận dụng cạnh tranh giữa các trung tâm quyền lực để gia tăng không gian thương lượng. Vì vậy, trật tự thế giới trong hai năm tới có thể không hình thành thành hai khối đối đầu hoàn toàn tách biệt như thời Chiến tranh Lạnh. Thay vào đó, ta có thể chứng kiến một cấu trúc linh hoạt hơn: hợp tác an ninh với một nước, làm ăn với nước khác, đồng thời giữ khoảng cách với các cam kết có thể hạn chế quyền tự chủ. Tuy nhiên, chiến lược “đi dây” không phải lúc nào cũng thành công. Khi khủng hoảng nghiêm trọng xảy ra, các nước có thể buộc phải đưa ra lựa chọn rõ ràng hơn; khi các cường quốc áp dụng trừng phạt hoặc kiểm soát công nghệ, chi phí duy trì quan hệ với cả hai bên có thể tăng mạnh. Bởi vậy, quyền tự chủ thực sự không chỉ đến từ tuyên bố ngoại giao khéo léo mà còn từ nền kinh tế đủ sức chống chịu, năng lực quốc phòng phù hợp, thể chế đáng tin cậy và khả năng đa dạng hóa đối tác.

Công nghệ, chuỗi cung ứng và kinh tế: Mặt trận ít tiếng súng nhưng có sức định hình lâu dài

Bàn cờ lớn của thế kỷ XXI không chỉ được quyết định bởi lãnh thổ, căn cứ quân sự hay số lượng tàu chiến. Bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng, khoáng sản thiết yếu, vệ tinh, cáp viễn thông và năng lực sản xuất công nghiệp đang trở thành những nguồn lực chiến lược. Một quốc gia có ưu thế trong công nghệ có thể chuyển lợi thế kinh tế thành năng lực quân sự, tình báo và ảnh hưởng quốc tế; ngược lại, phụ thuộc quá mức vào một nguồn cung có thể trở thành điểm yếu trong khủng hoảng. Vì vậy, Mỹ và Trung Quốc có động lực tiếp tục cạnh tranh về công nghệ, kiểm soát xuất khẩu và chuỗi cung ứng, dù vẫn có thể cần nhau trong thương mại và một số lĩnh vực kinh tế. Thuế quan cũng không chỉ là công cụ bảo hộ: chúng có thể được sử dụng để gây sức ép, đổi lấy nhượng bộ hoặc khuyến khích dịch chuyển sản xuất. Nhưng thuế quan kéo dài cũng có thể làm tăng chi phí cho doanh nghiệp và người tiêu dùng, gây trả đũa thương mại và khiến các đồng minh của Mỹ bất mãn. Báo cáo khảo sát của Chicago Council cho thấy phần lớn người Mỹ được hỏi đánh giá thuế quan là bất lợi cho chi phí sinh hoạt, đồng thời phản ánh sự căng thẳng giữa mục tiêu chiến lược và lợi ích kinh tế trước mắt.

(Theo Chicago Council on Global Affairs)

Trong hai năm tới, do đó, không nên chỉ theo dõi những cuộc gặp thượng đỉnh hay tuyên bố cứng rắn. Cần quan sát xem các nước đầu tư bao nhiêu cho nghiên cứu, công nghiệp quốc phòng, năng lượng và hạ tầng số; họ kiểm soát những mắt xích nào của chuỗi cung ứng; và họ có thể chịu đựng bao lâu nếu thương mại bị gián đoạn. Đây là những chỉ dấu ít kịch tính hơn lời đe dọa quân sự, nhưng thường cho thấy sức mạnh bền vững của một quốc gia rõ hơn.

Ba kịch bản cho thế giới đến cuối năm 2028

Kịch bản thứ nhất là cạnh tranh có kiểm soát: Mỹ và Trung Quốc tiếp tục đối đầu về công nghệ, an ninh và ảnh hưởng khu vực nhưng tránh chiến tranh trực tiếp; Nga và Ukraine tiến đến một hình thức đình chiến hoặc thương lượng không giải quyết triệt để mọi bất đồng; châu Âu tăng năng lực phòng thủ; Trung Đông vẫn bất ổn nhưng không mở rộng thành một cuộc chiến khu vực kéo dài. Đây là kịch bản ít gây đứt gãy nhất, song đòi hỏi các bên duy trì được kênh liên lạc và nhận thức tương đối rõ về giới hạn của nhau. Kịch bản thứ hai là phân mảnh và cưỡng ép gia tăng: Mỹ sử dụng thuế quan và sức ép an ninh mạnh hơn, Trung Quốc tăng các biện pháp gây sức ép quanh Đài Loan, Nga tiếp tục tìm cách làm suy yếu sự đoàn kết của phương Tây, còn châu Âu và các cường quốc tầm trung phải tăng chi phí tự bảo vệ. Thế giới vẫn tránh được chiến tranh trực tiếp giữa các siêu cường nhưng ngày càng khó hợp tác, chuỗi cung ứng bị phân tách và các quốc gia phải trả giá cao hơn để duy trì an ninh kinh tế. Kịch bản thứ ba là khủng hoảng dây chuyền: một sự cố nghiêm trọng ở eo biển Đài Loan, một bước leo thang lớn tại Trung Đông hoặc một cuộc đối đầu Nga–NATO có thể làm các khu vực vốn được xem là riêng biệt liên kết với nhau qua năng lượng, thương mại, quân sự và cam kết đồng minh. Trong kịch bản này, các chính phủ có thể hành động dưới sức ép thời gian, thông tin không đầy đủ và tính toán sai về ý định của đối thủ. Không thể khẳng định trước kịch bản nào sẽ xảy ra; hơn nữa, thực tế có thể kết hợp các yếu tố của cả ba. Điều quan trọng là không biến dự báo thành lời tiên tri. Những dấu hiệu cần theo dõi gồm mức độ hoạt động quân sự quanh Đài Loan, quyết định ngân sách và viện trợ của Quốc hội Mỹ, khả năng châu Âu tự tăng cường quốc phòng, diễn biến các cuộc đàm phán về Ukraine, mức độ lan rộng của xung đột Trung Đông và những thay đổi lớn trong chính sách thương mại, công nghệ.

Bài học chiến lược: Đừng nhầm bản đồ quyền lực với số phận đã an bài

Giá trị lâu dài của The Grand Chessboard nằm ở việc buộc người đọc nhìn vượt qua những sự kiện riêng lẻ để nhận ra mối liên hệ giữa địa lý, liên minh và quyền lực. Nhưng thế giới năm 2026 phức tạp hơn một bàn cờ trong đó chỉ có một người chơi và mọi nước đi đều có thể tính trước. Mỹ có ưu thế toàn cầu nhưng phải đối diện với giới hạn chính trị trong nước; Trung Quốc có sức mạnh kinh tế và công nghiệp đáng kể nhưng cũng phải cân nhắc chi phí của một cuộc xung đột; Nga có năng lực quân sự và ý chí theo đuổi vùng ảnh hưởng nhưng không thể loại bỏ những tổn thất kinh tế, nhân lực và ngoại giao; châu Âu có tiềm lực kinh tế lớn nhưng cần thời gian và sự phối hợp để chuyển tiềm lực thành sức mạnh quốc phòng. Những quốc gia tầm trung cũng không hoàn toàn bị động, bởi khả năng lựa chọn đối tác, xây dựng thể chế và tăng sức chống chịu có thể làm thay đổi kết quả của cuộc cạnh tranh. Từ góc nhìn của các nước như Việt Nam, bài học không phải là chọn trước một siêu cường để lệ thuộc, cũng không phải là đứng ngoài mọi xung đột bằng những tuyên bố trung lập. Bài học thực tế hơn là duy trì quyền tự chủ chiến lược, đa dạng hóa quan hệ kinh tế và ngoại giao, hiểu rõ lợi ích cốt lõi của từng đối tác, giữ nguyên tắc trong các vấn đề chủ quyền và luật pháp quốc tế, đồng thời đầu tư vào năng lực nội tại: giáo dục, công nghệ, hạ tầng, năng suất lao động, thể chế và năng lực sản xuất. Một quốc gia càng phụ thuộc vào một nguồn vốn, một thị trường, một công nghệ hoặc một tuyến cung ứng thì không gian quyết định độc lập của quốc gia ấy càng dễ bị thu hẹp khi khủng hoảng xuất hiện.

Kết luận

Trong giai đoạn 2026–2028, thế giới nhiều khả năng tiếp tục được định hình bởi cạnh tranh Mỹ–Trung, bất định trong quan hệ Mỹ–châu Âu, cuộc chiến Nga–Ukraine, những điểm nóng tại Trung Đông và sự cạnh tranh về công nghệ, năng lượng cùng chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, biến số quyết định không chỉ là ai có nhiều quân cờ hơn, mà còn là ai hiểu rõ giới hạn của mình, duy trì được liên minh, chịu đựng được chi phí dài hạn và tránh được những nước đi khiến đối thủ không còn lựa chọn ngoài leo thang. Nhìn từ “Bàn cờ lớn”, các cường quốc sẽ tiếp tục tìm cách định hình môi trường chiến lược theo lợi ích của họ; nhìn từ thực tế, không quốc gia nào có thể kiểm soát hoàn toàn kết quả. Sức mạnh không chỉ nằm ở khả năng buộc người khác phải hành động theo ý mình, mà còn ở năng lực bảo vệ lợi ích mà không tự đẩy mình vào một cuộc khủng hoảng vượt quá khả năng kiểm soát.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Brzezinski, Zbigniew. The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives. Basic Books, 1997. — Tác phẩm nền tảng về địa chính trị Á-Âu và chiến lược toàn cầu của Mỹ.

2. Brzezinski, Zbigniew. Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power. Basic Books, 2012. — Phân tích sự chuyển dịch quyền lực toàn cầu và vị thế của Mỹ.

3. Mearsheimer, John J. The Tragedy of Great Power Politics. Updated edition. W. W. Norton, 2014. — Giải thích cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc theo trường phái hiện thực.

4. Center for Strategic and International Studies (CSIS). The 2026 National Defense Strategy by the Numbers: Radical Changes, Moderate Changes, and Some Continuities. 2026. — Phân tích chiến lược quốc phòng Mỹ và những ưu tiên an ninh hiện nay. CSIS

5. Pew Research Center. “Majority of Americans Expect Democrats to Win Control of House; Public Is Split on Senate.” Ngày 15/10/2026. — Khảo sát kỳ vọng của công chúng Mỹ trước bầu cử giữa nhiệm kỳ. Pew Research Center

Nguyễn Thành Luân (Nghiên cứu lịch sử)

NHỮNG VẾT NỨT TRONG TÂM HỒN

 Trong một gia đình, có những cách dạy con được truyền từ đời này sang đời khác. Người lớn từng được dạy phải nghe lời, không được cãi lại, phải cố gắng để cha mẹ nở mày nở mặt; khi trở thành cha mẹ, họ có thể tiếp tục áp dụng những nguyên tắc ấy với con mình. Qua thời gian, điều từng được xem là khuôn phép trong một thế hệ có thể trở thành áp lực đối với thế hệ tiếp theo.

Gia đình là nơi những chuẩn mực về cách sống, cách ứng xử và quan niệm đúng sai được truyền lại. Nhưng cùng với những giá trị tốt đẹp, một số cách đối xử gây tổn thương cũng có thể được duy trì, đơn giản vì người ta đã quen với chúng và tin rằng đó là cách nuôi dạy con đúng đắn.

Vì sao có những người từng chịu tổn thương trong tuổi thơ lại vô tình lặp lại cách đối xử ấy khi trưởng thành? Và điều gì giúp một người nhận ra rằng những gì mình từng trải qua không nhất thiết phải tiếp tục trở thành trải nghiệm của thế hệ sau?

1. Một lời mắng, hai cách hiểu

Hãy hình dung một đứa trẻ thường xuyên bị mắng mỗi khi mắc lỗi. Người lớn có thể cho rằng mình đang nghiêm khắc, giúp con biết sợ sai và trưởng thành hơn. Nhưng đứa trẻ có thể hiểu theo một cách khác: mình kém cỏi, mình luôn làm người khác thất vọng, hoặc chỉ khi nào không mắc lỗi thì mới xứng đáng được yêu thương.

Cùng một hành động, người lớn và trẻ nhỏ có thể hiểu theo những cách rất khác nhau. Điều người lớn xem là lời nhắc nhở nhất thời đôi khi lại trở thành một ký ức dai dẳng trong tâm trí đứa trẻ, nhất là khi những lời trách mắng diễn ra thường xuyên, đi kèm sự hạ thấp, đe dọa hoặc thiếu vắng tình thương.

Một lần bị mắng không quyết định toàn bộ tương lai của một con người. Điều đáng lưu ý là môi trường trẻ sống lâu dài: em có được lắng nghe khi gặp khó khăn không, có được phép mắc lỗi và sửa sai không, hay thường xuyên phải sống trong tâm trạng lo sợ bị chê trách, bỏ rơi hoặc so sánh với người khác?

Những trải nghiệm ấy có thể góp phần hình thành cách một người nhìn nhận bản thân, đối diện với thất bại và xây dựng quan hệ khi trưởng thành. Ảnh hưởng cụ thể ở mỗi người còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có tính cách, những mối quan hệ nâng đỡ và hoàn cảnh sống về sau.

2. Đứa trẻ học cách nhìn mình qua ánh mắt người khác

Trong những năm đầu đời, trẻ chưa có đầy đủ khả năng để tự đánh giá bản thân. Cách người lớn phản ứng trước cảm xúc, hành vi và sai sót của trẻ góp phần giúp em hiểu mình là ai, điều gì được chấp nhận và mình có thể trông cậy vào người khác đến đâu.

Một đứa trẻ thường xuyên được lắng nghe có thể dần hình thành cảm giác rằng cảm xúc của mình đáng được tôn trọng. Ngược lại, nếu mọi lời bày tỏ đều bị gạt đi, chế giễu hoặc trừng phạt, em có thể học cách che giấu cảm xúc, im lặng để tránh rắc rối hoặc cố gắng làm hài lòng người khác nhằm giữ gìn sự an toàn trong quan hệ.

Khi trưởng thành, những cách ứng phó từng giúp họ vượt qua tuổi thơ có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cuộc sống. Có người rất sợ mắc lỗi, khó tiếp nhận lời phê bình hoặc luôn cần sự công nhận từ bên ngoài. Có người lại phản ứng gay gắt trước bất đồng, bởi họ từng quen với việc quyền lực trong gia đình được thể hiện bằng quát mắng và áp đặt.

Tuy nhiên, không nên nhìn những biểu hiện này rồi kết luận rằng tất cả đều bắt nguồn từ tuổi thơ. Một hành vi có thể hình thành từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Quá khứ giúp ta hiểu thêm về một con người, nhưng không đủ để giải thích toàn bộ con người ấy.

3. Khi sự vâng lời trở thành thước đo

Trong nhiều gia đình, việc con cái nghe lời cha mẹ được xem là biểu hiện của sự ngoan ngoãn và lòng hiếu thảo. Những giá trị này có thể giúp duy trì sự gắn kết, trách nhiệm và trật tự giữa các thành viên. Vấn đề nảy sinh khi sự vâng lời trở thành tiêu chuẩn gần như tuyệt đối, còn việc đặt câu hỏi, bày tỏ bất đồng hay lựa chọn khác với mong muốn của người lớn bị xem là hỗn hào.

Quan niệm nuôi dạy con không tồn tại tách rời hoàn cảnh xã hội. Những thế hệ sống trong điều kiện kinh tế khó khăn, ít cơ hội học tập hoặc chịu ảnh hưởng mạnh của trật tự gia đình truyền thống có thể coi kỷ luật nghiêm khắc là điều cần thiết để con cái tồn tại và tiến thân. Trong một số hoàn cảnh, cha mẹ tin rằng mình phải cứng rắn vì cuộc sống vốn khắc nghiệt.

Nhưng việc hiểu hoàn cảnh hình thành một cách giáo dục không có nghĩa là mọi phương pháp đều đem lại kết quả tốt. Khi trẻ chỉ được yêu cầu phục tùng mà không được giải thích, em có thể học cách tuân theo người có quyền lực thay vì hiểu lý do của quy tắc. Khi sự xấu hổ và nỗi sợ được dùng thường xuyên để điều chỉnh hành vi, trẻ có thể làm theo trước mắt nhưng không nhất thiết phát triển được khả năng tự nhận thức và tự chịu trách nhiệm.

Cũng cần tránh đánh đồng sự nghiêm khắc với bạo lực hay xem mọi gia đình truyền thống đều áp đặt. Cha mẹ có thể đặt giới hạn rõ ràng mà vẫn tôn trọng con; trẻ có thể học cách chịu trách nhiệm mà không phải chịu nhục mạ. Điều quan trọng nằm ở cách quyền uy được sử dụng và việc đứa trẻ có được đối xử như một con người với cảm xúc, nhu cầu và khả năng phát triển riêng hay không.

4. Khi tổn thương được truyền qua các thế hệ

Một người từng lớn lên trong môi trường khắc nghiệt có thể tự nhủ rằng sau này mình sẽ không đối xử với con như cha mẹ đã từng đối xử với mình. Nhưng khi căng thẳng, mệt mỏi hoặc mất kiểm soát, họ đôi khi lại sử dụng chính những lời nói và cách phản ứng mà bản thân từng căm ghét.

Điều này không nhất thiết xảy ra vì họ muốn làm tổn thương con. Những cách ứng xử quen thuộc có thể trở thành phản ứng tự động, nhất là khi một người chưa có cơ hội nhìn lại trải nghiệm cũ hoặc chưa biết cách xử lý cảm xúc theo một hướng khác. Họ có thể lặp lại điều mình từng chứng kiến, ngay cả khi về lý trí, họ không muốn làm như vậy.

Sự tiếp nối giữa các thế hệ cũng không chỉ diễn ra qua hành vi trực tiếp. Nó có thể nằm trong những niềm tin được truyền lại: trẻ con không được cãi người lớn; cha mẹ luôn biết điều gì tốt nhất; thể diện gia đình quan trọng hơn cảm xúc cá nhân; chịu đựng là dấu hiệu của mạnh mẽ. Những quan niệm này có thể được củng cố bởi môi trường sống và sự đánh giá của cộng đồng, khiến một cách đối xử tồn tại lâu dài mà ít bị chất vấn.

Dẫu vậy, không nên coi tổn thương là một di sản tất yếu. Nhiều người dù từng trải qua tuổi thơ khó khăn vẫn xây dựng được những mối quan hệ lành mạnh, đặc biệt khi họ có sự hỗ trợ phù hợp và cơ hội học những cách ứng xử mới. Ngược lại, một người có tuổi thơ tương đối bình yên vẫn có thể gặp khó khăn trong quan hệ vì những nguyên nhân khác.

Nhìn từ góc độ lịch sử xã hội, sự truyền nối giữa các thế hệ không phải là quá trình sao chép nguyên vẹn. Mỗi thế hệ tiếp nhận những giá trị từ thế hệ trước, nhưng cũng diễn giải và điều chỉnh chúng trong hoàn cảnh riêng. Có những tập quán được giữ lại vì vẫn hữu ích; có những điều dần thay đổi khi con người nhận ra cái giá mà chúng gây ra. Gia đình vì thế vừa là nơi lưu giữ những khuôn mẫu cũ, vừa có khả năng thay đổi chúng.

5. Hiểu quá khứ để sống khác đi

Nhìn lại tuổi thơ không có nghĩa là quy mọi khó khăn hiện tại cho cha mẹ, cũng không phải để tìm một người chịu trách nhiệm cho tất cả những điều đã xảy ra. Mục đích quan trọng hơn là nhận diện những khuôn mẫu đang ảnh hưởng đến mình.

Một người luôn sợ làm người khác thất vọng có thể thử tự hỏi: mình đang thực sự muốn điều gì, hay chỉ đang cố tránh bị chê trách? Người thường nổi nóng với con có thể nhìn lại điều gì khiến mình mất bình tĩnh và tìm cách phản ứng khác. Người khó bày tỏ nhu cầu có thể bắt đầu từ việc nói rõ cảm xúc của mình trong những mối quan hệ an toàn.

Những thay đổi ấy không nhất thiết diễn ra nhanh chóng. Có những phản ứng đã hình thành qua nhiều năm, cần thời gian, sự kiên nhẫn và đôi khi cần đến sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý. Việc hiểu nguyên nhân có thể giúp ta bớt tự trách, nhưng sự thay đổi vẫn đòi hỏi những lựa chọn cụ thể trong hiện tại.

Đồng thời, hiểu hoàn cảnh của cha mẹ cũng không buộc một người phải phủ nhận tổn thương mình đã trải qua. Có thể thừa nhận rằng cha mẹ từng chịu nhiều áp lực, thiếu kiến thức hoặc chỉ biết nuôi dạy con theo cách họ đã được dạy, trong khi vẫn nhận ra một số hành vi của họ đã gây ra hậu quả không tốt. Lòng cảm thông và việc đặt giới hạn không nhất thiết loại trừ nhau.

6. Điều chúng ta để lại trong một con người

Mỗi thế hệ đều nhận từ thế hệ trước một phần di sản vô hình: cách yêu thương, cách giải quyết mâu thuẫn, cách nhìn về quyền lực, trách nhiệm và giá trị của bản thân. Trong di sản ấy có những điều đáng gìn giữ, nhưng cũng có những khuôn mẫu cần được xem xét lại.

Một lời mắng không quyết định số phận của một đứa trẻ. Một sai lầm của cha mẹ cũng không xóa bỏ mọi điều tốt đẹp họ từng làm. Nhưng khi sự hạ thấp, sợ hãi và áp đặt trở thành cách đối xử thường xuyên, chúng có thể để lại dấu vết lâu dài và ảnh hưởng đến cách đứa trẻ bước vào những mối quan hệ sau này.

Điều đáng quý là con người có khả năng nhìn lại những gì mình đã tiếp nhận, phân biệt điều gì nên giữ và điều gì cần thay đổi. Ta không thể lựa chọn gia đình hay hoàn cảnh đã nuôi mình lớn lên, nhưng có thể từng bước học cách đối xử khác đi với bản thân và những người bên cạnh.

Có lẽ một trong những thay đổi có ý nghĩa nhất giữa các thế hệ bắt đầu từ đó: những điều từng được xem là bình thường không còn mặc nhiên được truyền lại chỉ vì người đi trước đã làm như vậy. Khi một người biết lắng nghe thay vì làm nhục, giải thích thay vì chỉ áp đặt, và đặt giới hạn mà vẫn giữ được sự tôn trọng, họ đang góp phần tạo ra một cách sống khác cho những người đến sau.

Ảnh: Hai bức tranh The Father's Curse: The Ungrateful Son (Lời nguyền của người cha: Đứa con bất hiếu) và The Father's Curse: The Son Punished (Lời nguyền của người cha: Đứa con bị trừng phạt), do họa sĩ Pháp Jean-Baptiste Greuze (1725–1805) sáng tác vào khoảng năm 1777–1778, hiện thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Louvre, Paris. Tranh khắc họa xung đột gia đình, sự giận dữ của người cha và nỗi đau của những người thân. Qua đó, hai tác phẩm gợi suy ngẫm về cách quyền uy, sự trừng phạt và những khuôn phép gia đình có thể ảnh hưởng đến các mối quan hệ giữa những thế hệ.

David Phung (Nghiên cứu lịch sử)

The Best Bands and Songs of 60's, 70's, 80's

Az „I’ll Meet You at Midnight” a brit Smokie rockegyüttes dala, amely az 1976-os *Midnight Café* című stúdióalbumukon jelent meg. Ugyanazon év szeptemberében kislemezként is kiadták. A dalt Nicky Chinn és Mike Chapman írta, mint megannyi más Smokie slágert. Ez volt az album harmadik és egyben utolsó kislemeze a „Something's Been Making Me Blue” és a „Wild Wild Angels” után.

"I’ll Meet You at Midnight" is a song by the British rock band Smokie, which appeared on their 1976 studio album, *Midnight Café*. It was also released as a single in September of the same year. The song was written by Nicky Chinn and Mike Chapman, as were many other Smokie hits. It was the third and final single from the album, following "Something's Been Making Me Blue" and "Wild Wild Angels." 

Nghe bản hit này ở đây

RETRO GOLD

BÍ QUYẾT ĐỂ PHỤ NỮ CÓ MỘT ĐỜI AN YÊN, TỐT ĐẸP

Thứ nhất: Cho dù trên xe buýt chẳng còn một bóng người, bác tài vẫn sẽ lái xe đến bến cuối cùng. Điều này có nghĩa là bạn không được vì sự rời đi của bất kỳ ai mà dừng lại cuộc sống vốn có của mình.

Thứ hai: Bạn đến thế giới này không phải là để duy trì nòi giống, mà là để ngắm nhìn hoa nở thế nào, nước chảy ra sao, mặt trời mọc lên và hoàng hôn buông xuống. Bạn sống trên đời này chẳng qua là muốn thấu hiểu một vài đạo lý, gặp gỡ một vài điều thú vị mà thôi.

Thứ ba: Trạng thái tốt nhất của một người chính là: Khi cần đọc sách thì đọc sách, khi cần vui chơi hãy vui chơi hết mình. Gặp người ưu tú biết cách tán thưởng, gặp người s/a c/ơ l/ỡ v:ận cũng tuyệt đối không c/o.i k:hinh. Hãy có cuộc sống nhỏ và những niềm vui riêng, nỗ lực sống cuộc đời của chính mình. Khi chưa có ai yêu thương, hãy chuyên tâm vào bản thân. Khi có người yêu thương, hãy có đủ năng lực để ôm lấy đối phương.

Thứ tư: Bạn chính là bạn. Việc người khác nhìn nhận bạn ra sao một chút cũng không quan trọng. Bạn vốn dĩ không cần đến sự phán xét hay đánh giá của bất kỳ ai.

Thứ năm: Khi bạn thực sự được yêu thương, bạn không cần ngày ngày lo nghĩ phải ăn diện thế nào, phải hùa theo người ta ra sao. Một tình yêu mà bạn phải kiễng chân lên để với lấy thì chẳng thể nào đứng vững được. Người thực sự yêu bạn, họ sẽ tự nguyện c/ú.i người xuống vì bạn.

Thứ sáu: Chỗ dựa vững chắc nhất, thực sự có thể c/h.ố.n.g l:ưng cho bạn chính là: Vốn tri thức phong phú, nền tảng kinh tế đủ đầy, cảm xúc luôn ổn định, nhịp sống nằm trong tầm kiểm soát và một bản thân kiên cường không bao giờ bị đ/á.n.h b/ạ.i.

Thứ bảy: Bạn có thể g/h.é.t một thứ gì đó, nhưng xin hãy cho phép nó tồn tại. Cũng xin hãy cho phép người khác được thích nó. Không c/h.ê b/a.i, hạ thấp sở thích của người khác, đó chính là sự tu dưỡng cơ bản nhất.

Thứ tám: Bạn kết hôn là vì hạnh phúc, bạn ly hôn cũng là vì muốn hạnh phúc. Hơn thế nữa, không tùy tiện kết hôn lại càng là vì hạnh phúc.

Thứ chín: Bạn không cần phải cố làm cho những người không thích mình quay sang thích mình. Hãy làm sao để những người yêu mến bạn cảm thấy rằng việc họ yêu mến bạn là một sự lựa chọn cực kỳ tinh tường và đúng đắn.

TnBS

Tìm kiếm những điều để trưởng thành

 Con người dành phần lớn cuộc đời để chạy theo những thứ mình chưa có. Khi còn trẻ, ta mong kiếm được thật nhiều tiền, có một công việc tốt, một vị trí đáng nể và một cuộc sống khiến người khác ngưỡng mộ. Khi đã có những thứ ấy, ta lại bắt đầu lo sợ mất đi, rồi tiếp tục chạy nhanh hơn để giữ lấy những gì mình vừa đạt được. Cứ thế, chúng ta bận rộn đến mức đôi khi quên mất rằng cuộc đời không chỉ có những thứ cần chinh phục, mà còn có những điều cần cảm nhận, những người cần yêu thương và những khoảnh khắc một khi đã qua sẽ không bao giờ trở lại.

Có người dành cả tuổi thanh xuân để tìm kiếm tình yêu, gặp ai cũng hy vọng đó là người cuối cùng, rồi thất vọng mỗi khi một mối quan hệ không đi đến đâu. Có người ám ảnh với thành công đến mức xem mỗi lần chậm tiến là một thất bại, mỗi lần bị từ chối là một dấu hiệu cho thấy mình chưa đủ giỏi. Họ không cho bản thân thời gian để nghỉ ngơi, cũng chẳng đủ kiên nhẫn để hiểu rằng không phải hạt giống nào gieo xuống hôm nay cũng có thể nảy mầm vào ngày mai. Trong khi đó, có những người vẫn âm thầm sống tốt, làm việc nghiêm túc, chăm sóc bản thân và để mọi thứ phát triển theo nhịp độ tự nhiên của nó.

Hãy nhìn lại những mối quan hệ từng đi qua cuộc đời bạn. Có người xuất hiện khi bạn chẳng hề tìm kiếm, nhưng lại trở thành người khiến bạn cảm thấy được thấu hiểu nhất. Cũng có người bạn từng cố gắng giữ bằng mọi giá, cuối cùng vẫn rời đi dù bạn đã làm tất cả những gì mình có thể. Nhiều năm sau, bạn có thể nhận ra rằng sự kết thúc ngày ấy không hẳn là điều tồi tệ, bởi nó giúp bạn trưởng thành, hiểu rõ bản thân và biết mình thực sự cần một mối quan hệ như thế nào. Đôi khi, điều bạn gọi là mất mát ở hiện tại chỉ là một chương khép lại để nhường chỗ cho một chương khác phù hợp hơn.

Nhưng đừng hiểu rằng tin vào thời điểm có nghĩa là ngồi yên chờ cuộc đời sắp xếp mọi thứ. Một người muốn có sức khỏe mà không chịu vận động, muốn có tiền mà không học cách tạo ra giá trị, muốn được yêu thương nhưng không biết cách yêu thương người khác thì chẳng thể chỉ dựa vào may mắn. Thời điểm có thể mở ra một cơ hội, nhưng năng lực và sự chuẩn bị mới quyết định bạn có đủ khả năng nắm lấy nó hay không. Bạn không kiểm soát được mọi thứ xảy ra trong cuộc đời, nhưng bạn hoàn toàn có thể lựa chọn cách mình sống, cách mình phản ứng và những việc mình kiên trì thực hiện mỗi ngày.

Trong kinh doanh, có những người mất nhiều năm xây dựng một nền tảng trước khi nhìn thấy thành quả rõ ràng. Trong học tập, có người phải trải qua nhiều lần thất bại mới tìm ra phương pháp phù hợp với mình. Trong tình yêu, có người cần đi qua vài mối quan hệ không trọn vẹn mới hiểu rằng bình yên quan trọng hơn cảm giác hồi hộp nhất thời. Mỗi hành trình có một nhịp độ riêng, và việc người khác đến đích trước bạn không có nghĩa là bạn đang đi sai đường. Đừng lấy tốc độ của người khác để kết luận giá trị của bản thân, bởi bạn không biết họ đã bắt đầu từ đâu, đã đánh đổi những gì và đang thực sự cảm thấy thế nào trên hành trình ấy.

Có một điều chúng ta thường quên: cuộc đời không hứa rằng mọi thứ mình mong muốn đều sẽ đến, càng không hứa rằng chúng sẽ đến đúng theo cách mình tưởng tượng. Bạn có thể làm việc chăm chỉ mà vẫn gặp thất bại, chân thành mà vẫn bị từ chối, sống tử tế mà vẫn trải qua những ngày không công bằng. Trưởng thành không phải là tin rằng mọi chuyện cuối cùng chắc chắn sẽ diễn ra theo ý mình, mà là học cách tiếp tục sống có ý nghĩa ngay cả khi kết quả chưa như mong đợi. Khi không còn đòi hỏi cuộc đời phải trả lời mọi câu hỏi ngay lập tức, bạn sẽ có thêm sự bình tĩnh để nhìn thấy những lựa chọn mà trước đây sự nóng vội đã che khuất.

Vì vậy, hãy cứ tìm kiếm tri thức, cơ hội và những điều khiến bạn tốt hơn, nhưng đừng biến cuộc đời thành một cuộc săn đuổi không có điểm dừng. Hãy làm việc hết mình nhưng cũng biết nghỉ ngơi, đặt mục tiêu nhưng không quên tận hưởng những ngày bình thường, yêu thương chân thành nhưng không đánh mất lòng tự trọng. Đừng vì quá mong chờ tương lai mà bỏ quên bữa cơm hôm nay với gia đình, một cuộc trò chuyện tử tế với người thân hay những phút giây bình yên mà tiền bạc không thể mua được. Có những điều chỉ khi ngừng cưỡng cầu, bạn mới đủ bình tĩnh để nhận ra chúng đang hiện diện ngay bên cạnh mình.

Hãy chuẩn bị cho những điều bạn mong muốn, nhưng cũng học cách bình thản trước những điều bạn chưa thể có. Tình yêu không phải lúc nào cũng đến khi bạn sẵn sàng, thành công không phải lúc nào cũng xuất hiện khi bạn cần nhất, và cuộc đời cũng chẳng vận hành theo lịch trình mà bạn đã vạch ra. Điều quan trọng không phải là mọi thứ đến sớm hay muộn, mà là trong thời gian chờ đợi, bạn có đang trở thành một phiên bản tốt hơn của chính mình hay không. Bởi đôi khi, thứ quý giá nhất mà hành trình mang lại không phải là đích đến, mà chính là con người bạn đã trở thành trên suốt chặng đường ấy.

Đừng vội vàng vì sợ mình chậm hơn người khác. Đừng tuyệt vọng chỉ vì một cánh cửa chưa mở, và cũng đừng cố giữ những điều đã đến lúc phải rời đi. Hãy sống tốt phần việc của mình, chăm sóc những người xứng đáng, kiên trì với những điều có ý nghĩa và để dành một khoảng bình yên cho những điều bạn không thể kiểm soát. Bạn không cần phải có được mọi thứ ngay hôm nay; bạn chỉ cần đừng đánh mất chính mình trong lúc chờ đợi ngày mai.

TnBS

Chuyện đàn ông & đàn bà

PHỤ NỮ ĐÒI ĐÀN ÔNG “KINH TẾ – TINH TẾ – TỬ TẾ – THỰC TẾ”. VẬY ĐÀN ÔNG CẦN GÌ Ở PHỤ NỮ?

Tôi là phụ nữ, và tôi từng nghĩ rằng lấy chồng, chỉ cần tìm được một người đàn ông có kinh tế vững vàng, biết quan tâm, sống tử tế và có trách nhiệm là đủ. Nhưng càng trưởng thành, càng chứng kiến nhiều cuộc hôn nhân, tôi càng nhận ra một điều: bốn chữ ấy không sai, nhưng nếu chỉ dùng để đòi hỏi đàn ông mà không nhìn lại trách nhiệm của phụ nữ, thì câu chuyện vẫn chưa công bằng.

Ngày xưa, thời phong kiến, một người phụ nữ thường được dạy phải “tam tòng, tứ đức”, lấy chồng thì theo chồng, lo việc nhà, sinh con, chăm sóc cha mẹ hai bên. Người đàn ông được kỳ vọng phải làm trụ cột, kiếm tiền, gánh vác gia đình và nối dõi tông đường. Mỗi người có một vai trò được xã hội sắp đặt từ trước, đôi khi chưa kịp hỏi họ có thực sự muốn sống như vậy hay không.

Ngày ấy, một người đàn ông có thể ra ngoài làm việc, còn người phụ nữ ở nhà chăm con, lo cơm nước. Nhưng đằng sau một người đàn ông làm nên sự nghiệp, đôi khi là một người phụ nữ đã âm thầm đánh đổi tuổi trẻ, ước mơ và cả những cơ hội riêng của mình. Công sức ấy không có trong bảng lương, không được ghi vào chức danh, nhưng thiếu nó, cuộc sống của cả gia đình có thể đã khác.

Dĩ nhiên, không phải gia đình phong kiến nào cũng như vậy, và cũng không nên lãng mạn hóa một thời đại mà phụ nữ thường có ít quyền lựa chọn hơn. Điều đáng trân trọng là sự hy sinh và trách nhiệm của những người đi trước; điều cần thay đổi là quan niệm cho rằng một giới phải gánh vác tất cả chỉ vì họ sinh ra là đàn ông hay đàn bà.

Ngày nay, xã hội đã khác. Phụ nữ có thể học cao, làm quản lý, kinh doanh, kiếm tiền và tự quyết định cuộc đời mình. Một người vợ có thể vừa xây dựng sự nghiệp, vừa chăm sóc gia đình. Một người chồng có thể vừa làm trụ cột tài chính, vừa đón con, nấu ăn, chăm vợ lúc ốm và dành thời gian cho cha mẹ hai bên.

Cơ hội đã mở rộng hơn, nhưng những kỳ vọng cũ đôi khi vẫn còn nguyên.

Người ta có thể khen một người đàn ông kiếm được nhiều tiền là thành đạt, nhưng ít khi hỏi anh ấy đã bao lâu chưa ngồi ăn một bữa cơm trọn vẹn với con. Người ta có thể khen một người phụ nữ giỏi giang, nhưng khi cô ấy về nhà muộn, vẫn có người mặc nhiên cho rằng việc cơm nước là trách nhiệm của cô ấy.

Và thế là có những người phụ nữ vừa đi làm như một người trụ cột, vừa chăm nhà như thể mình chưa từng bước chân ra khỏi căn bếp. Cũng có những người đàn ông ngày ngày gồng gánh áp lực tiền bạc, sợ mất việc, sợ gia đình thiếu thốn, nhưng không biết nói với ai rằng mình cũng có lúc kiệt sức.

Đàn ông có nỗi khổ của đàn ông. Phụ nữ có nỗi khổ của phụ nữ. Công bằng không phải là phủ nhận nỗi khổ của bên này để bên kia được công nhận. Công bằng là nhìn thấy cả hai.

Vậy bốn chữ “Kinh tế – Tinh tế – Tử tế – Thực tế” có sai không?

Theo tôi, không sai. Nhưng cần hiểu đúng.

Kinh tế không nhất thiết là phải giàu có, có nhà lầu, xe sang hay kiếm được nhiều tiền hơn người phụ nữ. Kinh tế trước hết là có năng lực lao động, biết quản lý tài chính, có trách nhiệm với những cam kết của mình và không mặc nhiên đẩy gánh nặng cuộc sống sang người khác.

Một người đàn ông chưa giàu nhưng chăm chỉ, có chí tiến thủ, biết tính toán và cùng vợ xây dựng tương lai vẫn đáng trân trọng. Ngược lại, một người có nhiều tiền nhưng coi tiền bạc là công cụ để kiểm soát, xem thường hoặc làm tổn thương bạn đời thì sự giàu có ấy chưa chắc tạo nên một gia đình hạnh phúc.

Và điều đó cũng đúng với phụ nữ. Một người phụ nữ không cần phải kiếm tiền ngang chồng mới có giá trị. Nhưng nếu có khả năng lao động, cô ấy cũng cần có trách nhiệm với lựa chọn của mình, biết chia sẻ trong khả năng và không mặc nhiên coi sự chu cấp của chồng là nghĩa vụ vô hạn.

Tinh tế là biết quan tâm đến cảm xúc của người mình yêu. Nhưng tinh tế không phải là khả năng đọc được suy nghĩ của đối phương, càng không phải trách nhiệm chỉ thuộc về đàn ông.

Người vợ có thể nhận ra chồng đang mệt mỏi sau một ngày làm việc. Người chồng cũng có thể nhận ra vợ đã quá tải sau cả ngày đi làm rồi về nhà chăm con. Có những lúc một lời hỏi han, một bữa cơm được chuẩn bị, một lần chủ động rửa bát hay một câu nói “Hôm nay em nghỉ đi, để anh làm” có giá trị hơn rất nhiều món quà đắt tiền.

Yêu nhau lâu dài không phải là chờ đối phương tinh tế trước, rồi mới quyết định mình có nên quan tâm hay không. Đôi khi, người chủ động thấu hiểu trước chính là người mở ra cơ hội để cả hai hiểu nhau hơn.

Tử tế là điều không nên thiếu trong bất kỳ mối quan hệ nào. Nhưng tử tế không đồng nghĩa với nhẫn nhịn vô điều kiện, và cũng không có nghĩa một người phải chịu đựng mọi tổn thương để giữ gia đình.

Người chồng tử tế không dùng tiền bạc để hạ thấp vợ. Người vợ tử tế không dùng sự hy sinh của mình để phủ nhận mọi nỗ lực của chồng. Khi bất đồng, cả hai không lấy những điểm yếu của nhau làm vũ khí, không đem chuyện riêng tư ra làm tổn thương đối phương và không xem sự nhẫn nhịn của người kia là điều hiển nhiên.

Bởi một gia đình không thể bình yên nếu một người luôn phải thắng còn người kia luôn phải thua.

Thực tế là hiểu rằng tình yêu không chỉ có hoa, quà và những lời hứa. Hôn nhân còn có hóa đơn, tiền học của con, những đêm mất ngủ, những ngày công việc thất bại và những quyết định mà cả hai phải cùng chịu trách nhiệm.

Một người phụ nữ thực tế không nhất thiết phải chọn người đàn ông giàu nhất. Cô ấy có thể chọn người có khả năng cùng mình vượt qua những ngày khó khăn. Một người đàn ông thực tế cũng không nhất thiết phải tìm một người vợ hoàn hảo. Anh ấy có thể chọn người biết chia sẻ, cùng vun vén và không rời bỏ trách nhiệm khi cuộc sống trở nên khó khăn.

Nhưng nếu phụ nữ có quyền lựa chọn người đàn ông đáp ứng những tiêu chuẩn của mình, thì đàn ông cũng có quyền lựa chọn người phụ nữ phù hợp với giá trị sống, khả năng và mong muốn của mình.

Không ai bắt buộc phải kết hôn với một người chỉ vì sợ tuổi tác, áp lực gia đình hay lời bàn tán của xã hội. Và không ai nên bị xem là kém giá trị chỉ vì họ chưa đạt được một mức thu nhập, một vị trí hay một hình mẫu nào đó.

Điều quan trọng không phải là ai đưa ra nhiều tiêu chuẩn hơn, mà là hai người có thành thật về những gì mình mong muốn, có tôn trọng giới hạn của nhau và có sẵn lòng cùng xây dựng cuộc sống hay không.

Tôi từng nghe một câu chuyện về một cặp vợ chồng trẻ. Người chồng làm kinh doanh, thường xuyên về nhà muộn. Người vợ đi làm văn phòng, sau giờ làm lại lo cơm nước và chăm con. Ban đầu, cô nghĩ chồng chỉ biết công việc, còn anh nghĩ vợ không hiểu áp lực kiếm tiền của mình. Mỗi người đều cho rằng mình đã hy sinh nhiều hơn người còn lại.

Một tối, sau một cuộc cãi vã, người vợ nói: “Em không cần anh phải kiếm thật nhiều tiền. Em chỉ muốn anh nhìn thấy em cũng đang mệt.”

Người chồng im lặng một lúc rồi đáp: “Anh cứ nghĩ chỉ cần cố kiếm đủ tiền cho gia đình là đã làm tròn trách nhiệm. Anh không biết em đã phải gánh nhiều đến vậy.”

Họ không giải quyết được mọi vấn đề chỉ trong một đêm. Nhưng từ hôm ấy, họ bắt đầu ngồi lại để tính toán chi tiêu, sắp xếp công việc, chia nhau việc nhà và dành một khoảng thời gian cố định cho con. Người chồng vẫn nỗ lực phát triển sự nghiệp. Người vợ vẫn theo đuổi công việc của mình. Chỉ khác là họ không còn mặc định người kia phải tự hiểu hay tự chịu đựng.

Câu chuyện ấy không có một người chiến thắng. Nó có hai người cùng nhận ra rằng mình đã nhìn thấy nỗi vất vả của bản thân rất rõ, nhưng chưa nhìn thấy hết nỗi vất vả của người còn lại.

Đó mới là điều đáng suy ngẫm.

Tất nhiên, không phải mọi mâu thuẫn đều có thể giải quyết bằng một cuộc trò chuyện. Có những mối quan hệ tồn tại sự kiểm soát, bạo lực, phản bội hoặc thiếu tôn trọng kéo dài. Trong những trường hợp ấy, sự an toàn và quyền tự bảo vệ bản thân phải được đặt lên trước việc cố giữ một gia đình bằng mọi giá.

Nhưng với những người thực sự muốn đi cùng nhau, có thiện chí và còn khả năng thay đổi, đôi khi điều cần thiết không phải là một bản danh sách dài hơn về những gì đối phương phải có. Điều cần thiết là một cuộc trò chuyện chân thành về những gì cả hai có thể đóng góp.

Phụ nữ có thể mong một người đàn ông kinh tế vững vàng, tinh tế, tử tế và thực tế. Đàn ông cũng có thể mong một người phụ nữ tự chủ, thấu hiểu, có trách nhiệm và biết cùng mình vun đắp tương lai. Những mong muốn ấy không đối lập với nhau, miễn là không biến thành những đòi hỏi một chiều.

Tôi không cho rằng phụ nữ phải hạ thấp tiêu chuẩn để đàn ông cảm thấy dễ chịu. Tôi cũng không cho rằng đàn ông phải đáp ứng mọi kỳ vọng chỉ để chứng minh bản lĩnh. Một người có quyền nói rõ mình cần gì, và người còn lại có quyền quyết định liệu mình có phù hợp hay không.

Bởi tình yêu không phải một cuộc tuyển dụng, nơi một người đưa ra yêu cầu còn người kia phải vượt qua tất cả bài kiểm tra. Tình yêu là sự lựa chọn của hai người trưởng thành, biết mình muốn gì và hiểu rằng một mối quan hệ tốt đẹp cần công sức từ cả hai phía.

Sau cùng, tôi nghĩ người phụ nữ hạnh phúc không nhất thiết là người lấy được người đàn ông giàu nhất. Người đàn ông hạnh phúc cũng không nhất thiết là người lấy được người phụ nữ hoàn hảo nhất.

Hạnh phúc có thể bắt đầu từ một người biết cố gắng mà không coi mình là người duy nhất hy sinh; một người biết yêu thương mà không biến tình yêu thành sự kiểm soát; một người biết nhận lỗi mà không xem đó là mất mặt; và một người biết trân trọng những điều bình thường mà đối phương âm thầm làm mỗi ngày.

Ngày xưa, người ta thường nói thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn. Ngày nay, câu nói ấy vẫn có ý nghĩa, nếu chúng ta hiểu rằng thuận không phải là một người luôn nghe theo người kia, mà là hai người biết tìm ra hướng đi chung dù có những khác biệt.

Một gia đình bền vững không cần người đàn ông luôn mạnh mẽ và người phụ nữ luôn hy sinh. Gia đình ấy cần hai con người đủ trách nhiệm để cùng gánh vác, đủ tử tế để không làm tổn thương nhau và đủ trưởng thành để hiểu rằng không ai có thể một mình tạo nên hạnh phúc của cả hai.

Nếu phụ nữ muốn được thấu hiểu, hãy cho đàn ông cơ hội được nói ra những áp lực của mình. Nếu đàn ông muốn được tôn trọng, hãy học cách nhìn thấy những công việc và hy sinh không tên của phụ nữ. Nếu cả hai muốn có một cuộc hôn nhân lâu dài, hãy ngừng hỏi ai đã làm nhiều hơn và bắt đầu hỏi gia đình đang cần điều gì để tốt hơn.

Bởi sau cùng, một người bạn đời tốt không phải là người hoàn thành mọi tiêu chuẩn do chúng ta đặt ra. Đó là người cùng chúng ta học cách sống tốt hơn, và cũng sẵn lòng để chúng ta làm điều tương tự với họ.

Đừng chỉ tìm một người đủ tốt để bước vào cuộc đời mình. Hãy cùng nhau trở thành hai người đủ trưởng thành để xây dựng một cuộc đời mà cả hai đều muốn ở lại.

TnBS

ĐỪNG CỐ TRỞ NÊN XA HOA, HÃY SỐNG SAO CHO MÌNH CÓ GIÁ TRỊ

 Người ta thường mất rất nhiều năm để học cách trở nên nổi bật, nhưng đôi khi lại quên mất điều quan trọng hơn: làm thế nào để trở thành một người thực sự có giá trị. Chúng ta nhìn thấy người khác mua nhà đẹp, xe sang, mặc quần áo đắt tiền, đi du lịch khắp nơi rồi vô thức cho rằng cuộc đời mình cũng phải đạt được những điều ấy mới được xem là thành công. Thế nhưng, một chiếc bình có thể được chạm khắc tinh xảo đến đâu cũng không thể thay thế một giọt nước khi người ta đang khát. Giá trị thật sự không nằm ở việc bạn khiến bao nhiêu người trầm trồ, mà ở những điều tốt đẹp bạn có thể tạo ra cho bản thân và những người xung quanh.

Hãy nhìn vào dòng nước, một thứ bình dị đến mức chúng ta thường quên mất tầm quan trọng của nó. Nước không cần khoác lên mình vẻ ngoài sang trọng, không cần lên tiếng để chứng minh sự tồn tại, nhưng nó nuôi dưỡng cây cối, duy trì sự sống và len lỏi đến những nơi mà nhiều thứ khác không thể chạm tới. Khi gặp vật cản, nước tìm đường đi; khi rơi xuống thấp, nước vẫn tiếp tục hành trình; khi tích tụ đủ lâu, nước có thể tạo nên những thay đổi lớn lao trên cả những bề mặt tưởng chừng cứng rắn nhất. Con người cũng vậy, không nhất thiết phải sống phô trương hay lúc nào cũng chứng minh mình hơn người khác, miễn là mỗi ngày đều tiến bộ, sống tử tế và tạo ra những giá trị có ích.

Trong công việc, người có giá trị không phải lúc nào cũng là người nói hay nhất trong cuộc họp, ăn mặc nổi bật nhất văn phòng hay xuất hiện nhiều nhất trên mạng xã hội. Đôi khi, đó là người âm thầm giải quyết một vấn đề mà cả đội đang mắc kẹt, người giữ lời hứa ngay cả khi không ai kiểm tra, hoặc người sẵn sàng nhận trách nhiệm khi kết quả không như mong đợi. Một nhân viên có thể không giỏi quảng bá bản thân, nhưng nếu họ liên tục tạo ra kết quả, nâng cao năng lực và khiến đồng nghiệp tin cậy, giá trị của họ sẽ dần được chứng minh bằng thực tế. Tiếng vỗ tay có thể đến rồi đi, nhưng năng lực thật sự vẫn ở lại và tiếp tục tạo ra cơ hội mới.

Trong cuộc sống cũng thế, một người có nhiều tiền chưa chắc đã có một cuộc đời giàu có. Họ có thể sở hữu căn nhà lớn nhưng không có bữa cơm gia đình trọn vẹn, có hàng nghìn người theo dõi nhưng chẳng biết tâm sự cùng ai, có đủ tiền mua những món đồ đắt đỏ nhưng lại không thể mua lại một ngày đã mất vì sức khỏe suy kiệt. Ngược lại, một người sống giản dị, có công việc đủ nuôi bản thân, có sức khỏe để tận hưởng mỗi ngày, có người thân để trở về và có quyền lựa chọn cách sống của mình vẫn có thể đang sở hữu một dạng giàu có rất đáng quý. Tiền bạc là một nguồn lực quan trọng, nhưng nó nên giúp cuộc sống tốt hơn chứ không nên trở thành chiếc thước duy nhất dùng để đo giá trị của một con người.

Điều đáng tiếc là nhiều người dành quá nhiều năng lượng để xây dựng hình ảnh bên ngoài mà quên bồi đắp nội lực bên trong. Họ mua một món đồ vì sợ bị xem thường, nhận một công việc vì muốn người khác ngưỡng mộ, cố gắng thể hiện rằng mình thành công ngay cả khi cuộc sống đang đầy áp lực. Càng sống để được công nhận, họ càng dễ bị mắc kẹt trong cuộc đua không có vạch đích, bởi luôn có người giàu hơn, giỏi hơn và nổi tiếng hơn mình. Đến một lúc nào đó, họ có thể sở hữu rất nhiều thứ nhưng vẫn không cảm thấy đủ, vì điều họ theo đuổi không còn là hạnh phúc mà là sự xác nhận từ ánh mắt của người khác.

Muốn trở thành người có giá trị, hãy bắt đầu từ những điều nhỏ nhưng thiết thực. Hãy học thêm một kỹ năng giúp bạn làm việc tốt hơn, giữ lời hứa với người thân, chăm sóc sức khỏe trước khi cơ thể buộc bạn phải dừng lại, quản lý tiền bạc để có thêm quyền lựa chọn và tập lắng nghe trước khi vội vàng phán xét. Đừng chỉ hỏi hôm nay mình kiếm được bao nhiêu tiền, hãy hỏi mình đã học thêm điều gì, giúp ích được cho ai và có đang sống đúng với những nguyên tắc mà mình tin tưởng hay không. Những thay đổi ấy có thể không khiến bạn nổi bật sau một đêm, nhưng nếu kiên trì thực hiện, chúng sẽ tạo nên nền tảng vững chắc cho cả sự nghiệp lẫn cuộc sống.

Hãy nhớ rằng nước không trở nên quý giá vì nó đắt tiền, mà vì sự sống không thể thiếu nó. Con người cũng không trở nên đáng quý chỉ vì chức danh, tài sản hay những lời khen ngợi, mà vì cách họ đối xử với người khác, năng lực họ xây dựng và những giá trị họ để lại sau mỗi lần xuất hiện trong cuộc đời ai đó. Bạn không cần phải trở thành người giàu nhất phòng, người nổi tiếng nhất nhóm hay người được tất cả mọi người yêu thích. Bạn chỉ cần trở thành người mà khi giao việc, người khác có thể tin tưởng; khi gặp khó khăn, người khác có thể tìm đến; khi ở bên, những người thân yêu cảm thấy được tôn trọng và bình yên.

Đừng cố trở thành món đồ xa xỉ mà ai cũng muốn ngắm nhìn. Hãy trở thành dòng nước mà cuộc sống thực sự cần đến. Bởi sau cùng, thứ khiến một con người được nhớ đến lâu dài không phải là họ từng phô bày những gì, mà là họ đã tạo ra điều gì, đã giúp đỡ ai và đã sống như thế nào khi không có ai đứng đó để chứng kiến.

TnBS

Người lãnh đạo quốc gia và kỳ tích SINGAPORE

LÝ QUAN DIỆU –  VÀ 5 BÀI HỌC LÃNH ĐẠO LÀM THAY ĐỔI MỘT ĐẤT NƯỚC

Có những nhà lãnh đạo được nhớ đến bởi những bài phát biểu.

Có những người được nhớ đến bởi những cuộc chiến.

Nhưng cũng có những người được lịch sử nhớ đến bởi một điều khó hơn rất nhiều:

Họ biến một quốc gia nhỏ bé thành một đất nước mà cả thế giới phải chú ý.

Lý Quang Diệu là một trong những trường hợp như vậy.

Khi ông qua đời vào tháng 3/2015, thế giới không chỉ tiễn biệt người sáng lập Singapore hiện đại. Đó còn là thời điểm để nhìn lại một trong những thí nghiệm kiến tạo quốc gia đáng chú ý nhất của thế kỷ XX.

Từ một cảng biển nghèo, Singapore từng bước trở thành một đô thị hiện đại, trung tâm tài chính và thương mại quốc tế.

Nhưng điều đáng nói nhất không phải là Singapore đã giàu lên như thế nào.

Mà là:

Lý Quang Diệu đã nhìn nhận việc xây dựng một quốc gia như thế nào?

Theo Graham Allison, học giả Harvard và đồng tác giả cuốn Lee Kuan Yew: The Grand Master’s Insights on China, the United States, and the World, câu trả lời có thể được cô đọng thành năm bài học lớn về lãnh đạo.

1. LÃNH ĐẠO TRƯỚC HẾT PHẢI TẠO RA KẾT QUẢ

Trong tư duy của Lý Quang Diệu, chính phủ không thể chỉ được đánh giá bằng những lời hứa hay những ý tưởng nghe rất đẹp.

Điều quan trọng nhất là:

Cuối cùng, người dân nhận được gì?

Một hệ thống pháp luật có thể được xây dựng bằng những nguyên tắc cao đẹp.

Một chính phủ có thể đưa ra những khẩu hiệu đầy cảm hứng.

Một nhà lãnh đạo có thể nói về tương lai hàng giờ.

Nhưng nếu cuộc sống của người dân không tốt hơn, trật tự xã hội không được duy trì và cơ hội phát triển không được mở rộng, thì tất cả những điều đó đều phải được đặt câu hỏi.

Đây chính là điều Lý Quang Diệu gọi là “acid test” – phép thử thực tế.

Không phải hệ thống được mô tả đẹp đến mức nào.

Mà là:

Nó có thực sự tạo ra trật tự, công bằng và cải thiện đời sống hay không?

Đây là một tư duy rất thực dụng.

Và cũng chính vì vậy, Lý Quang Diệu thường nhìn chính trị từ một góc độ khác:

Kết quả phải là thước đo cuối cùng của năng lực quản trị.

2. MUỐN CÓ MỘT QUỐC GIA MẠNH, TRƯỚC HẾT PHẢI CÓ NHỮNG NGƯỜI LÃNH ĐẠO MẠNH

Bài học thứ hai thậm chí còn quan trọng hơn.

Theo Lý Quang Diệu, một quốc gia không thể có một chính phủ tốt nếu những người đứng đầu không đặt lợi ích công lên trên lợi ích cá nhân.

Ông đòi hỏi ở lãnh đạo không chỉ năng lực trí tuệ mà còn cả phẩm chất đạo đức và kỷ luật cá nhân.

Điều này xuất phát từ một quan niệm rất rõ:

Quyền lực không phải phần thưởng. Quyền lực là trách nhiệm.

Khi một người nắm quyền, câu hỏi không phải là:

“Tôi có thể nhận được gì từ vị trí này?”

Mà phải là:

“Tôi có thể tạo ra điều gì cho xã hội bằng quyền lực này?”

Lý Quang Diệu từng thất vọng trước những nhà lãnh đạo đặt lợi ích cá nhân lên trước lợi ích quốc gia.

Bởi một khi những người đứng đầu bắt đầu xem chính quyền như công cụ phục vụ bản thân, cả hệ thống sẽ dần mất phương hướng.

Vì thế, trong tư duy của ông, chất lượng của một quốc gia bắt đầu từ chất lượng của những người lãnh đạo nó.

3. BÌNH ĐẲNG VỀ CƠ HỘI, KHÔNG NHẤT THIẾT BÌNH ĐẲNG VỀ KẾT QUẢ

Đây là một trong những quan điểm đáng chú ý nhất của Lý Quang Diệu.

Ông cho rằng một xã hội thành công phải tạo ra cơ hội công bằng cho mỗi cá nhân.

Nhưng công bằng về cơ hội không đồng nghĩa với việc mọi người sẽ có kết quả giống nhau.

Nếu tất cả cùng đứng trên một sân chơi tương đối công bằng, mỗi người có năng lực khác nhau, nỗ lực khác nhau và lựa chọn khác nhau, thì kết quả cuối cùng đương nhiên có thể khác nhau.

Lý Quang Diệu đặc biệt phản đối việc một người bị hạn chế cơ hội chỉ vì những đặc điểm không liên quan đến năng lực của họ – chẳng hạn giai cấp, chủng tộc, giới tính hay xuất thân.

Điều ông muốn xây dựng là một xã hội trong đó con người được đánh giá nhiều hơn dựa trên đóng góp thực tế của họ.

Và đây là một bài học rất đáng suy ngẫm:

Một xã hội công bằng không nhất thiết là xã hội mà mọi người đều có cùng một kết quả.

Có thể đó là xã hội nơi mọi người được trao cơ hội để chứng minh mình có thể đi được bao xa.

# 4. LÝ QUANG DIỆU KHÔNG TIN RẰNG MỌI QUỐC GIA ĐỀU CÓ THỂ ÁP DỤNG MỘT MÔ HÌNH DUY NHẤT

Đây là phần gây tranh luận nhiều nhất trong tư tưởng của Lý Quang Diệu.

Ông có những reservations rất rõ đối với mô hình dân chủ tự do kiểu phương Tây và không cho rằng chỉ cần áp dụng một mô hình chính trị nhất định thì một quốc gia sẽ tự động trở nên thịnh vượng.

Ông thường đặt câu hỏi:

Điều người dân thực sự cần là gì?

Theo cách nhìn của ông, đối với hàng triệu người nghèo ở châu Á, những khái niệm chính trị trừu tượng đôi khi không phải ưu tiên đầu tiên.

Họ cần việc làm.

Cần nhà ở.

Cần an ninh.

Cần giáo dục.

Cần một cuộc sống tốt hơn cho gia đình.

Vì vậy, Lý Quang Diệu nhấn mạnh kỷ luật, năng lực quản trị và hiệu quả thực tế.

Ông từng cô đọng tư duy này bằng một ý rất mạnh:

“Phép thử là hiệu quả, không phải lời hứa.”

Tuy nhiên, đây cũng chính là nơi cần nhìn nhận tư tưởng của Lý Quang Diệu một cách tỉnh táo.

Bởi giữa hiệu quả quản trị và tự do chính trị tồn tại những câu hỏi phức tạp mà không thể giải quyết chỉ bằng một thước đo.

Singapore dưới thời Lý Quang Diệu đạt được nhiều thành tựu kinh tế và xã hội, nhưng mô hình quản trị của ông cũng thường xuyên được tranh luận về giới hạn chính trị và tự do dân sự.

Vì vậy, bài học có giá trị nhất không nhất thiết là sao chép nguyên mô hình Singapore.

Mà là đặt câu hỏi:

Mỗi quốc gia cần thiết kế hệ thống của mình như thế nào để vừa tạo ra hiệu quả, vừa bảo vệ những giá trị mà xã hội coi trọng?

# 5. NHỮNG NHÀ LÃNH ĐẠO VĨ ĐẠI KHÔNG CHỈ CẦN THÔNG MINH – HỌ CẦN BẢN LĨNH

Có một chi tiết rất thú vị trong bài viết của Graham Allison.

Khi được hỏi về những nhà lãnh đạo mà Lý Quang Diệu ngưỡng mộ, ông nhắc đến ba người:

Charles de Gaulle, Đặng Tiểu Bình và Winston Churchill.

Ba con người, ba quốc gia, ba hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau.

Nhưng Lý Quang Diệu nhìn thấy ở họ một điểm chung:

bản lĩnh trong thời điểm lịch sử khó khăn.

De Gaulle khiến ông ấn tượng bởi sự gan dạ.

Đặng Tiểu Bình khiến ông khâm phục bởi khả năng thay đổi Trung Quốc sau một giai đoạn khủng hoảng sâu sắc.

Còn Churchill được nhớ đến bởi khả năng không đầu hàng khi hoàn cảnh tưởng như không còn hy vọng.

Điều đó cho thấy một quan niệm rất sâu sắc về lãnh đạo:

Trong những thời điểm bình thường, rất nhiều người có thể lãnh đạo. Nhưng trong khủng hoảng, bản lĩnh mới thực sự được kiểm chứng.

Khi mọi thứ thuận lợi, quyết định đúng không quá khó.

Nhưng khi quốc gia đứng trước nguy cơ thất bại, khi dư luận hoài nghi, khi lựa chọn nào cũng có cái giá phải trả…

lúc đó mới biết một nhà lãnh đạo thực sự có bản lĩnh đến đâu.

LÝ QUANG DIỆU – BÀI HỌC KHÔNG PHẢI VỀ VIỆC SAO CHÉP, MÀ VỀ CÁCH TƯ DUY

Điều khiến Lý Quang Diệu trở thành một nhân vật đặc biệt không phải bởi ông đưa ra một công thức có thể áp dụng cho mọi quốc gia.

Không có công thức như vậy.

Singapore có vị trí địa lý đặc biệt.

Quy mô dân số đặc biệt.

Lịch sử đặc biệt.

Bối cảnh khu vực đặc biệt.

Và chính Lý Quang Diệu cũng hiểu rằng mỗi quốc gia phải đối mặt với những điều kiện riêng.

Nhưng thứ đáng học hỏi nằm ở phương pháp tư duy.

Thay vì hỏi:

“Người khác đang làm gì?”

Lý Quang Diệu thường đặt câu hỏi:

“Điều gì thực sự phù hợp với hoàn cảnh của chúng ta?”

Thay vì chạy theo những khẩu hiệu lớn, ông chú trọng kết quả.

Thay vì chỉ nhìn vào tài nguyên hiện tại, ông tập trung vào con người.

Thay vì chấp nhận hoàn cảnh như một định mệnh, ông coi hoàn cảnh là thứ có thể được thay đổi bằng chính sách, kỷ luật và chiến lược dài hạn.

# TỪ MỘT CẢNG BIỂN NHỎ ĐẾN MỘT QUỐC GIA ĐƯỢC THẾ GIỚI CHÚ Ý

Đó có lẽ mới là điều khiến câu chuyện Singapore trở nên đáng suy ngẫm.

Một quốc gia nhỏ không thể cạnh tranh với những cường quốc bằng diện tích.

Không thể cạnh tranh bằng tài nguyên thiên nhiên.

Không thể cạnh tranh bằng quy mô dân số.

Vậy họ cạnh tranh bằng gì?

Bằng con người.

Bằng giáo dục.

Bằng thể chế.

Bằng kỷ luật.

Bằng môi trường kinh doanh.

Bằng khả năng kết nối với thế giới.

Và bằng việc biến những hạn chế thành động lực để trở nên hiệu quả hơn.

Đây là tư duy mà Lý Quang Diệu theo đuổi trong nhiều thập kỷ.

Và nó tạo ra một bài học rất lớn:

Một quốc gia nhỏ không nhất thiết phải có ít tham vọng.

Một doanh nghiệp nhỏ không nhất thiết phải nghĩ nhỏ.

Một cá nhân xuất phát điểm thấp không nhất thiết phải chấp nhận một tương lai thấp.

Bởi thứ quyết định giới hạn của một hệ thống đôi khi không phải là những gì nó đang có.

Mà là cách những người bên trong hệ thống nhìn thấy những gì họ có thể trở thành.

# VÀ CUỐI CÙNG, “PHÉP THỬ” CỦA MỘT NHÀ LÃNH ĐẠO LÀ GÌ?

Có lẽ đây chính là câu hỏi quan trọng nhất mà câu chuyện Lý Quang Diệu để lại.

Một nhà lãnh đạo có thể có những bài phát biểu hay.

Có thể có một hệ tư tưởng hấp dẫn.

Có thể được yêu mến.

Có thể bị phản đối.

Nhưng sau tất cả…

điều gì còn lại?

Người dân có sống tốt hơn không?

Đất nước có mạnh hơn không?

Thế hệ sau có nhiều cơ hội hơn không?

Xã hội có trở nên ổn định và có năng lực hơn không?

Và quan trọng nhất:

Khi nhà lãnh đạo không còn ở đó, hệ thống mà họ xây dựng có tiếp tục vận hành được hay không?

Đó mới là bài kiểm tra khó nhất.

Lý Quang Diệu đã rời khỏi thế giới vào năm 2015.

Nhưng câu chuyện Singapore vẫn tiếp tục.

Và đó có lẽ là một trong những di sản lớn nhất của một người làm chính trị:

Không phải khiến người đời nhớ mãi về mình, mà là xây dựng được một hệ thống có thể tiếp tục tiến về phía trước khi mình đã rời đi.

Từ một cảng biển nhỏ bé đến một quốc gia hiện đại, câu chuyện của Singapore cho chúng ta một bài học vượt xa chính trị.

Tầm nhìn cần đi cùng kỷ luật.

Quyền lực cần đi cùng trách nhiệm.

Cơ hội cần được mở rộng bằng năng lực.

Ý tưởng cần được kiểm chứng bằng kết quả.

Và trong những thời khắc khó khăn nhất, một nhà lãnh đạo không được đo bằng những gì họ nói khi mọi thứ thuận lợi…

mà bằng những gì họ dám làm khi cả tương lai còn chưa rõ hình hài.

Đó có lẽ chính là lý do Graham Allison gọi Lý Quang Diệu là “Grand Master” – vị Đại Sư.

Không phải vì ông có một công thức thần kỳ.

Mà bởi ông đã dành phần lớn cuộc đời để trả lời một câu hỏi mà mọi nhà lãnh đạo đều phải đối mặt:

“Làm thế nào để biến một quốc gia với những giới hạn rất thật thành một tương lai mà hôm nay vẫn còn chưa ai nhìn thấy?”

FB-Triết lý người thành công

Cà phê và cuộc sống

Cà phê là thức uống xuất hiện trong “bí quyết” của rất nhiều người sống thọ

Theo Fox News, tại các "vùng xanh" trên thế giới, như Sardinia (Ý) và Okinawa (Nhật Bản), nơi có mật độ người sống thọ cao hơn các nơi khác, các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu thói quen ăn uống và lối sống để tìm kiếm những yếu tố liên quan đến quá trình lão hóa khỏe mạnh và tuổi thọ.

Chuyên gia nghiên cứu các "vùng xanh" Dan Buettner nhấn mạnh cà phê đen nằm trong nhóm ba loại đồ uống thường được tiêu thụ tại những khu vực này, có liên quan đến tỉ lệ mắc bệnh tiểu đường và bệnh tim mạch thấp hơn, bên cạnh nước tinh khiết và rượu vang đỏ.

Buettner nhấn mạnh thói quen uống cà phê hằng ngày cũng có liên quan đến tỉ lệ mắc bệnh tiểu đường và bệnh Parkinson thấp hơn. 

Ông khuyến nghị uống một đến hai tách cà phê đen mỗi ngày và ngừng uống trước buổi trưa, cho rằng thói quen này có thể giúp kéo dài tuổi thọ.

Cà phê chứa chất chống oxy hóa và polyphenol, những hợp chất có nguồn gốc thực vật được nghiên cứu về khả năng chống viêm. Uống cà phê thường xuyên cũng có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 và các bệnh lý thần kinh thấp hơn.

Việc hạn chế thêm đường và kem béo giúp tránh nạp thêm calo. Trong khi đó, uống cà phê chứa caffeine vào đầu ngày có thể giảm ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Bổ sung nước tinh khiết 

Buettner cũng liệu kê nước tinh khiết trong danh sách ba loại đồ uống giúp kéo dài tuổi thọ. Ông cho biết người dân tại các vùng xanh uống khoảng 6-7 ly nước mỗi ngày. Theo ông, nước tinh khiết giúp giảm huyết áp, duy trì độ loãng của máu và giữ cho cơ thể đủ nước.

Nghiên cứu của Viện Y tế Quốc gia Mỹ cho thấy mối liên hệ giữa việc cung cấp đủ nước và quá trình lão hóa khỏe mạnh hơn, bao gồm nguy cơ mắc bệnh mạn tính và tử vong sớm thấp hơn. 

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng những phát hiện này chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả.

Cuối cùng, tại các "vùng xanh" như Sardinia, người dân cũng thường uống một lượng nhỏ rượu vang đỏ trong bữa ăn. Rượu vang đỏ chứa các hợp chất thực vật như resveratrol và flavonoid, được nghiên cứu về tác động tiềm năng đối với hệ tim mạch.

Tuy nhiên, Buettner thừa nhận vai trò của rượu vang đỏ trong chế độ ăn hướng đến tuổi thọ là vấn đề gây tranh cãi. Dù nhận thức được những thông tin tiêu cực về loại đồ uống này, ông cho biết rượu vang đỏ vẫn được tiêu thụ tại các vùng xanh và dường như có thể liên quan đến tuổi thọ.

Bình Minh (Tuổi Trẻ)

Thân an, tâm lạc…

Mỗi người có một định nghĩa khác nhau về hạnh phúc. Người cần nhiều tiền, người mong có địa vị. Người chỉ muốn gia đình bình yên. Nhưng suy cho cùng, hạnh phúc trước hết là sáng thức dậy thấy người còn khỏe mạnh, lòng còn vui.

Nhà Phật gọi đó là Thân an, Tâm lạc.

Thân khỏe để còn đi, còn làm việc, còn gặp những người mình thương. Tâm vui để không biến mỗi ngày thành một cuộc vật lộn với chính mình.

Hai điều ấy rất quý nhưng không ai có thể cho ta. Tiền có thể mua thuốc tốt, phòng nằm ở bệnh viện tiện nghi hay một chuyến nghỉ dưỡng đắt tiền. Nhưng tiền không thể tập thể dục thay ta, cũng không thể ngủ thay ta. Tiền càng không thể mua được một giấc ngủ ngon nếu trong lòng còn quá nhiều hơn thua, giận dữ.

Thân an, tâm lạc là kết quả của cách mình sống mỗi ngày.

Tôi tự nhắc mình 10 điều sau:

1. Gặp chuyện không như ý, trước hết phải biết tự động viên mình. Nếu mình còn không đứng về phía mình thì rất khó mong người khác làm điều đó.

2. Sống tích cực, tháo vát nhưng đừng ôm hết mọi việc. Không phải việc gì mình làm được cũng có nghĩa là mình phải làm.

3. Hạn chế gần những người lúc nào cũng bi quan, than thở hoặc ảo tưởng. Tâm trạng cũng có tính lây lan.

4. Học cách làm chủ cảm xúc. Lúc buồn đừng quyết định chuyện lớn. Lúc vui quá cũng đừng hứa quá nhiều.

5. Biết lắng nghe, nhưng phải nghe có chọn lọc. Lời góp ý đúng thì sửa. Lời nói vô căn cứ thì nghe xong để đó, đừng mang về mất ngủ.

6. Không quá kỳ vọng vào bất kỳ ai. Bớt kỳ vọng thì bớt thất vọng. Ai đối xử tốt với mình, hãy xem đó là điều đáng quý chứ không phải nghĩa vụ của họ.

7. Xem khó khăn là một bài toán cần giải, không vội xem đó là số phận. Nhiều chuyện hôm nay tưởng là ngõ cụt, vài năm sau nhìn lại chỉ là một khúc quanh.

8. Tập thể dục đều đặn và vừa sức. Cơ thể không cần những lời hứa hùng hồn vào đầu năm. Nó cần mình chịu khó vận động mỗi ngày.

9. Dành cho mình một khoảng lặng. Có thể là buổi sáng đi bộ, một mình uống cà phê, đọc vài trang sách hoặc ngồi yên không làm gì cả. Đầu óc cũng cần được nghỉ như cơ thể.

10. Hiểu luật nhân quả và sự bù trừ. Muốn nhận điều tốt, trước hết hãy sống tử tế. Muốn có sức khỏe, phải bớt những thói quen làm hại mình. Muốn lòng bình an, đôi khi phải chịu bỏ qua vài chuyện đúng sai.

Thân còn khỏe. Lòng còn vui. Người thân còn bên cạnh. Sáng thức dậy vẫn muốn bắt đầu một ngày mới. Như vậy đã là hạnh phúc.

Chào ngày mới!!!

TnBS

Lịch sử đô thị

QUY HOẠCH ĐÔ THỊ MỸ: NHỮNG CỘT MỐC ĐỊNH HÌNH DÁNG VÓC NĂM THÀNH PHỐ LỚN

________________________________________

NEW YORK

Sự hình thành dáng vóc của New York, đặc biệt là quận Manhattan, gắn liền với ba cột mốc quy hoạch mang tính bước ngoặt, biến một thị trấn cảng phía Nam đảo Manhattan thành siêu đô thị chọc trời. Đầu thế kỷ 19, dân số bùng nổ khiến khu vực phía Nam đảo Manhattan rơi vào tình trạng quá tải và mất vệ sinh. Năm 1811, chính quyền bang New York thông qua Commissioners' Plan, bản quy hoạch ô bàn cờ mang tính cách mạng cho phần đất chưa khai phá từ Houston Street lên đến 155th Street, do các ủy viên Gouverneur Morris, John Rutherfurd và Simeon De Witt soạn thảo. Bản quy hoạch tạo ra 12 đại lộ đánh số chạy theo chiều dọc hòn đảo, rộng 30 m, cắt vuông góc với 155 con phố chạy ngang, hình thành khoảng 2.000 khối nhà hình chữ nhật, tối ưu hóa việc phân lô bán đất và xây dựng thương mại (1, 2).

Do bám theo trục của hòn đảo, toàn bộ lưới phố nghiêng khoảng 29 độ so với hướng bắc địa lý. Broadway là ngoại lệ nổi bật nhất: một phần con đường này đi theo tuyến đường cũ của người bản địa, chạy xiên qua mạng lưới ô bàn cờ và tạo ra các giao lộ hình tam giác độc đáo, tiêu biểu là Times Square (1).

Nhận thấy bản quy hoạch 1811 quá thực dụng và thiếu không gian xanh, thành phố quyết định xây một công viên lớn giữa Manhattan. Năm 1858, thiết kế Greensward Plan của kiến trúc sư Frederick Law Olmsted và Calvert Vaux thắng cuộc thi thiết kế Central Park (3). Công viên được mở rộng dần và đạt diện tích hiện tại 341 ha vào năm 1873 (4), trở thành một kiệt tác cảnh quan nhân tạo đóng vai trò lá phổi cân bằng lại mật độ bê tông dày đặc của Manhattan.

Sự ra đời của thang máy và kết cấu khung thép cuối thế kỷ 19 dẫn đến cuộc đua xây nhà cao tầng. Năm 1915, tòa nhà Equitable Building cao khoảng 40 tầng hoàn thành ngay sát mặt đường mà không có bất kỳ khoảng lùi nào, che khuất ánh sáng mặt trời của các con phố xung quanh và gây ra làn sóng phản đối của người dân New York. Năm 1916, chính quyền thành phố thông qua Zoning Resolution 1916, đạo luật phân khu toàn diện đầu tiên của nước Mỹ, quy định cả mục đích sử dụng đất, chiều cao và mật độ xây dựng (5, 6).

Theo đạo luật, các tòa nhà phải lùi dần khi lên cao để ánh sáng và không khí chiếu xuống mặt đường, riêng khoảng 25% diện tích lô đất được phép dựng tháp không giới hạn chiều cao (7). Hệ quả phổ biến là dáng vẻ giật cấp kiểu bánh sinh nhật kinh điển của các tòa nhà chọc trời New York thập niên 1920-1930, tiêu biểu như Empire State Building hay Chrysler Building.

________________________________________

CHICAGO

Khác với New York phát triển tiệm tiến qua quy hoạch, Chicago lột xác nhờ tái thiết sau thảm họa. Từ ngày 8 đến 10/10/1871, trận đại hỏa hoạn thiêu rụi toàn bộ trung tâm thương mại bằng gỗ của thành phố, phá hủy khoảng 17.500 công trình và khiến khoảng 100.000 người mất nhà cửa ( 8 ). Đống tro tàn trở thành trang giấy trắng cho các kiến trúc sư tham vọng nhất thời đại: để tiết kiệm diện tích đất đắt đỏ tại khu trung tâm The Loop và chống hỏa hoạn, kiến trúc sư William Le Baron Jenney dùng khung sườn kim loại gồm sắt và thép gánh phần lớn tải trọng thay cho tường chịu lực dày (9), còn Louis Sullivan phát triển ngôn ngữ thẩm mỹ nhấn mạnh chiều cao và trang trí gốm. Năm 1885, tòa nhà Home Insurance Building do Jenney thiết kế hoàn thành tại Chicago, thường được coi là tòa nhà chọc trời đầu tiên trên thế giới (10).

Năm 1909, kiến trúc sư Daniel Burnham cùng cộng sự Edward Bennett công bố Plan of Chicago, một trong những bản quy hoạch đô thị có ảnh hưởng nhất lịch sử nước Mỹ, đưa triết lý phong trào City Beautiful vào thực địa (11). Burnham cho rằng bờ Lake Michigan thuộc về toàn thể người dân, và bản quy hoạch đề xuất biến dải bờ hồ thành chuỗi công viên và bãi biển công cộng thay vì để công nghiệp và đường sắt chiếm dụng. Đây là văn bản tư vấn không có hiệu lực pháp lý, còn nền tảng bảo vệ bờ hồ đến từ nguyên tắc tài sản công có từ trước và các vụ kiện do Aaron Montgomery Ward theo đuổi, mà Burnham củng cố và phổ biến (13). Nhiều phần của kế hoạch được thực hiện dần trong những thập niên sau, mở rộng chuỗi công viên ven hồ mà Grant Park là một phần trung tâm (12).

Bản quy hoạch còn đề xuất hệ thống đại lộ hướng tâm và đường vành đai kết nối khu trung tâm với các vùng phụ cận, cùng một hệ thống công viên và đại lộ rợp bóng cây bao quanh thành phố để mọi cư dân đều tiếp cận được không gian xanh trong khoảng cách đi bộ (11).

________________________________________

WASHINGTON D.C.

Khác với New York hay Chicago vốn phát triển vì thương mại và công nghiệp, Washington D.C. là thủ đô liên bang đầu tiên của Mỹ được thiết kế ngay từ đầu để làm trung tâm quyền lực chính trị. Năm 1791, Tổng thống George Washington giao cho kiến trúc sư người Pháp Pierre Charles L'Enfant thiết kế thủ đô mới trên vùng đất ven sông Potomac. L'Enfant mang tư duy quy hoạch Baroque châu Âu vào một quốc gia non trẻ: bộ khung là lưới ô bàn cờ đánh số và chữ cái, bên trên là các đại lộ chéo cực rộng đặt theo tên các tiểu bang như Pennsylvania Avenue, nơi các đường chéo cắt nhau tạo thành những quảng trường vòng xoay làm điểm nhấn thị giác. L'Enfant đặt Capitol trên Jenkins Hill làm tâm điểm chính, còn White House được đặt ở một trục vuông góc, nối với Capitol qua Pennsylvania Avenue (14, 15).

Đến cuối thế kỷ 19, quy hoạch của L'Enfant bị lấn át và biến dạng bởi sự bùng nổ của đường sắt thương mại và sự phát triển tự phát nhếch nhác. Năm 1901, Thượng nghị sĩ James McMillan thành lập Senate Park Commission, công bố báo cáo năm 1902 sau này được gọi là McMillan Plan, đưa phong trào City Beautiful vào cuộc đại cải tạo thủ đô. Bản quy hoạch đề xuất dỡ bỏ nhà ga đường sắt trên National Mall và mở rộng khu này thành đại lộ công viên thảm cỏ dạng chữ thập kéo dài từ Capitol đến Lincoln Memorial, đồng thời bố trí các bảo tàng và đài tưởng niệm quốc gia dọc theo dải thảm cỏ theo phong cách tân cổ điển. Bản quy hoạch chưa từng được chính thức thông qua nhưng được thực hiện dần trong những thập niên sau, trong đó đường ray cắt ngang National Mall được dỡ bỏ (16).

Height of Buildings Act, ban hành năm 1899 và sửa đổi năm 1910, hạn chế chặt chẽ chiều cao công trình tại Washington D.C., với mức tối đa bằng chiều rộng con phố cộng thêm khoảng 6 m và trần tuyệt đối khoảng 40 m cho phố thương mại, khoảng 27 m cho phố dân cư. Nhờ đó, Washington Monument cao khoảng 169 m vẫn là công trình cao nhất thủ đô, còn Capitol cùng các công trình quốc gia chi phối đường chân trời (17, 18).

________________________________________

LOS ANGELES

Trái ngược hoàn toàn với sự nén chặt của New York hay tính trật tự của Washington D.C., Los Angeles đại diện cho một triết lý đô thị hoàn toàn khác của nước Mỹ: đô thị dàn trải lấy xe hơi làm trung tâm tuyệt đối. Ít ai biết rằng trước khi ngập tràn xe hơi, Los Angeles từng sở hữu mạng lưới tàu điện liên đô thị (interurban) lớn nhất thế giới. Năm 1901, trùm tư bản Henry Huntington thành lập Pacific Electric Railway, xây dựng mạng lưới xe điện Red Cars dài khoảng 1.600 km nối liền các thị trấn ven biển với trung tâm nhằm đưa cư dân đến các khu bất động sản ông phát triển ở ngoại ô. Thay vì nén dân cư vào khu trung tâm, hệ thống Red Cars kéo giãn người dân ra sinh sống tại các ngôi nhà ngoại ô có sân vườn, đặt nền móng cho cấu trúc đô thị phân tán đa trung tâm của Los Angeles từ rất sớm (19, 20).

Sau Thế chiến II, sự bùng nổ của ngành công nghiệp ô tô cùng việc khai tử dần hệ thống tàu điện, với tuyến hành khách cuối cùng ngừng chạy năm 1961, đã biến Los Angeles thành thí nghiệm xe hơi lớn nhất hành tinh (20). Năm 1947, Collier-Burns Highway Act của bang California tạo cơ chế tài chính cho hệ thống cao tốc toàn bang (21, 22), mở đường cho mạng lưới freeway khổng lồ cắt xuyên qua vùng lòng chảo Los Angeles. Các tuyến đường huyết mạch như I-5, I-10, US-101 cùng các nút giao tầng phức hợp trở thành khung định hình đi lại, trong khi khu trung tâm suy giảm vai trò và vùng đô thị trở thành tập hợp của hàng chục thành phố và khu vực nối với nhau bằng đường cao tốc, như Santa Monica, Pasadena, Long Beach. Phần lớn diện tích đất được dành cho nhà ở gia đình đơn lập thấp tầng, bãi đỗ xe khổng lồ và các trung tâm thương mại ngoài trời kiểu strip mall.

________________________________________

SAN FRANCISCO

San Francisco là trường hợp độc nhất trong lịch sử đô thị Mỹ: một bán đảo với địa hình đồi núi dốc đứng nhưng lại bị áp mạng lưới ô bàn cờ phẳng, để rồi lột xác hoàn toàn sau một trong những thảm họa thiên nhiên tàn khốc nhất lịch sử nước Mỹ. Năm 1847, kỹ sư Jasper O'Farrell hiệu chỉnh và mở rộng mạng lưới ô bàn cờ do Jean Jacques Vioget vạch từ năm 1839, và trước sức ép của các chủ đất vẫn giữ lưới cứng nhắc này trên địa hình đồi núi chập chùng của thị trấn, tạo ra những con phố dốc đứng như Filbert Street (23, 25). Khi cơn sốt vàng bùng nổ năm 1849, San Francisco biến chuyển thần tốc từ một thị trấn ven biển nhỏ bé thành đô thị sầm uất. Độ dốc quá lớn khiến ngựa kéo xe gặp tai nạn liên tục, và năm 1873 kỹ sư Andrew Smith Hallidie phát triển thành công hệ thống xe cáp kéo ngầm (24), giải cứu quy hoạch ô bàn cờ và biến những ngọn đồi hiểm trở thành vùng đất bất động sản đắt giá nhất thành phố như Nob Hill.

Sáng ngày 18/4/1906, trận động đất cường độ 7,9 cùng trận đại hỏa hoạn kéo dài nhiều ngày sau đó đã phá hủy hơn 80% thành phố và khiến ước tính khoảng 3.000 người thiệt mạng (26). Ngay trước thảm họa, kiến trúc sư Daniel Burnham từng đề xuất một bản đại quy hoạch phong cách City Beautiful với các đại lộ chéo tráng lệ kiểu Paris, nhưng sau thảm họa, các chủ đất và doanh nghiệp đã bác bỏ kế hoạch này để ưu tiên tái thiết thần tốc trên bộ khung ô bàn cờ cũ nhằm khôi phục kinh tế nhanh nhất. Thành phố xây dựng hệ thống cấp nước dự phòng chống hỏa hoạn khẩn cấp. Phần lớn thiệt hại năm 1906 đến từ hỏa hoạn sau động đất chứ không phải từ rung chấn, và nhiều nhà gỗ khung phong cách Victorian, Edwardian chịu rung chấn tương đối tốt, tiêu biểu là dãy nhà Painted Ladies ở công viên Alamo Square xây trước thảm họa và vẫn đứng vững (27).

Thập niên 1930, hai cây cầu lớn nối San Francisco với các khu vực quanh vịnh được hoàn thành: San Francisco-Oakland Bay Bridge khánh thành năm 1936 nối sang East Bay, Golden Gate Bridge khánh thành năm 1937 nối sang Marin ở phía Bắc, mở ra kỷ nguyên mở rộng vùng đô thị Bay Area (28).

________________________________________

NGUỒN TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Wikipedia, Commissioners' Plan of 1811

2. Wikipedia, List of numbered streets in Manhattan

3. NYC Municipal Archives, The Greensward

4. NYC Parks, thông cáo kỷ niệm Central Park

5. NYC Department of City Planning, Zoning Resolution 1916

6. AIA New York, 100 năm zoning New York

7. McGill Office for Science and Society, Building the Modern Skyscraper

8. US Census Bureau, Great Chicago Fire 1871

9. Linda Hall Library, William Le Baron Jenney

10. Council on Tall Buildings and Urban Habitat, Debating Tall

11. Wikipedia, Burnham Plan of Chicago

12. University of Chicago, Burnham Plan Centennial

13. Encyclopedia of Chicago History, Plan of Chicago

14. Wikipedia, L'Enfant Plan

15. National Park Service, tài liệu giới thiệu Washington D.C.

16. The Cultural Landscape Foundation, McMillan Plan

17. National Capital Planning Commission, Height of Buildings Act

18. National Capital Planning Commission, Height Master Plan

19. American Rails, Pacific Electric Railway

20. Southern California Railway Museum, Pacific Electric

21. Wikipedia, Collier-Burns Highway Act of 1947

22. KCET, My Way Or The Highway

23. Wikipedia, Jasper O'Farrell

24. SFMTA, lịch sử xe cáp San Francisco

25. Wikipedia, danh sách các con phố dốc nhất

26. Wikipedia, động đất San Francisco 1906

27. SF Museum, Symphonies in Steel

28. Structure Magazine, San Francisco-Oakland Bay Bridge

Vuong Cuong (Nghiên cứu Lịch sử)

XH đáng sống, giải phóng và tự do

 NIETZSCHE VÀ MARX – ĐỨNG VỀ PHÍA AI?

Có những người muốn giải phóng con người khỏi những giá trị mà họ đã quen chấp nhận. Có những người muốn giải phóng con người khỏi những điều kiện xã hội khiến họ phải sống trong lệ thuộc. Nietzsche và Marx, theo một cách khái quát của Bertrand Russell, đứng ở hai hướng rất khác nhau ấy.

Trong A History of Western Philosophy (1945), Bertrand Russell đưa ra một nhận xét đáng chú ý về Nietzsche và Marx: Nietzsche không ngần ngại đứng về phía số ít, trong khi Marx đặt mình về phía số đông. Đây dĩ nhiên không phải một định nghĩa đầy đủ về hai triết gia, nhưng nó gợi ra một câu hỏi rộng hơn: khi nói đến giải phóng con người, ta đang muốn giải phóng cá nhân khỏi sức ép của cộng đồng, hay khỏi những điều kiện xã hội khiến họ bị lệ thuộc?

Nietzsche và Marx đều không hài lòng với thế giới mà họ đang sống. Nhưng một người nhìn trước hết vào những giá trị đang định hình con người, người kia nhìn vào những quan hệ vật chất và xã hội trong đó con người tồn tại. Vì vậy, dù cùng nói về giải phóng, họ bắt đầu từ hai nơi rất khác nhau.

* Nietzsche và câu hỏi về những giá trị ta đang sống theo

Nietzsche đặc biệt nghi ngờ những giá trị được xem là đúng chỉ vì chúng đã được số đông chấp nhận.

Ông truy vấn nguồn gốc của đạo đức, cách con người hình thành những phân biệt giữa thiện và ác, và những chuẩn mực khiến cá nhân tự kiềm chế ngay cả khi không còn một quyền lực bên ngoài trực tiếp buộc họ phải làm như vậy.

Một xã hội có thể ca ngợi sự khiêm nhường, phục tùng, bình đẳng hay lòng vị tha. Nhưng với Nietzsche, việc một giá trị được tôn vinh rộng rãi chưa đủ để chứng minh nó luôn đúng hoặc luôn có lợi cho sự phát triển của con người. Cần hỏi sâu hơn: giá trị ấy xuất hiện từ đâu, phục vụ cho kiểu đời sống nào, và nó đã làm gì đối với con người?

Từ đó, Nietzsche quan tâm đến những cá nhân có khả năng tự vượt qua giới hạn của mình, sáng tạo những giá trị mới và không sống hoàn toàn theo kỳ vọng của cộng đồng.

Đây là lý do ông thường được đọc như một nhà phê phán mạnh mẽ đối với tâm lý bầy đàn và sự đồng thuận vô thức. Nhưng cũng cần thận trọng khi biến Nietzsche thành một người đơn giản “đứng về phía kẻ mạnh” hay chống lại mọi hình thức bình đẳng. Điều ông quan tâm sâu hơn là phẩm chất của những hình thức sống khác nhau, khả năng tự vượt lên và năng lực sáng tạo giá trị của cá nhân.

Chính quan niệm có tính thứ bậc ấy cũng khiến Nietzsche trở thành một đối tượng tranh luận gay gắt khi đặt cạnh các lý tưởng bình đẳng và dân chủ hiện đại.

Câu hỏi của ông vì thế không dừng ở chuyện xã hội nên được tổ chức thế nào. Nó quay trở lại chính cá nhân:

Một con người phải trở thành ai để không sống cả đời theo những giá trị mà mình chưa từng thực sự lựa chọn?

* Marx và câu hỏi về những điều kiện ta đang sống trong đó

Marx bắt đầu từ một hướng khác.

Ông quan tâm đến cách con người sản xuất, lao động, sở hữu và trao đổi trong một xã hội cụ thể. Muốn hiểu những xung đột của một thời đại, theo Marx, không thể chỉ nhìn vào tư tưởng hay ý thức mà bỏ qua những điều kiện vật chất và những quan hệ xã hội trong đó con người đang sống.

Trong xã hội công nghiệp thế kỷ XIX, sản xuất tạo ra ngày càng nhiều của cải, nhưng quyền sở hữu tư liệu sản xuất và quyền quyết định đối với quá trình lao động lại được phân phối rất không đồng đều. Người lao động có thể tạo ra của cải cho xã hội mà không có quyền kiểm soát tương xứng đối với tư liệu sản xuất, sản phẩm lao động hay những điều kiện định hình đời sống của chính mình.

Với Marx, đây không đơn thuần là chuyện người giàu đối xử tốt hay xấu với người nghèo. Vấn đề nằm trong cấu trúc của các quan hệ sản xuất và sở hữu.

Nếu sự lệ thuộc được tạo ra và duy trì bởi chính những quan hệ ấy, lời kêu gọi từng cá nhân hãy cố gắng hơn hoặc sống tốt hơn sẽ không đủ để giải quyết tận gốc vấn đề.

Bởi vậy, Marx hướng sự chú ý đến giai cấp công nhân và khả năng hành động tập thể của những người có chung vị trí trong hệ thống sản xuất. Sự giải phóng, theo hướng này, không thể chỉ diễn ra trong ý thức của từng cá nhân; nó còn đòi hỏi thay đổi những quan hệ xã hội đang tạo ra sự lệ thuộc.

Nếu Nietzsche hỏi con người có thể tự vượt qua những giá trị đang thống trị mình đến đâu, Marx hỏi con người có thể tự do đến đâu khi những điều kiện vật chất và quan hệ xã hội quanh họ vẫn khiến họ phải sống trong lệ thuộc.

* Một người nhìn vào con người, một người nhìn vào những quan hệ quanh con người

Đặt Nietzsche cạnh Marx, nhận xét của Russell trở nên thú vị hơn.

Nietzsche nghi ngờ quyền lực của số đông đối với cá nhân. Marx nghi ngờ quyền lực của những quan hệ kinh tế và sở hữu đối với con người.

Một người lo rằng cá nhân đánh mất mình khi quá dễ dàng phục tùng những giá trị của cộng đồng. Người kia lo rằng cá nhân không thể thực sự tự do nếu những điều kiện vật chất khiến họ phụ thuộc vào một hệ thống mà họ không kiểm soát.

Nhưng sự khác biệt này cũng cho thấy một điều: hai triết gia không hoàn toàn tranh luận với nhau về cùng một vấn đề.

Hãy hình dung một người sinh ra trong nghèo khó nhưng vẫn có khả năng suy nghĩ độc lập, chống lại những chuẩn mực mà họ không chấp nhận. Theo Nietzsche, chiều kích ấy của con người rất đáng chú ý. Nhưng từ góc nhìn Marx, khả năng suy nghĩ độc lập không tự động xóa bỏ những giới hạn do điều kiện vật chất tạo ra.

Ngược lại, một xã hội có thể giảm bớt bất bình đẳng về kinh tế nhưng điều đó cũng không bảo đảm con người sẽ biết mình muốn sống như thế nào. Họ vẫn có thể chạy theo những giá trị được số đông tôn vinh, tìm kiếm địa vị, tiêu dùng, danh tiếng hoặc sự công nhận mà không bao giờ tự hỏi vì sao mình lại muốn những thứ ấy.

Ở đây, hai cách nhìn bắt đầu bổ sung cho nhau, dù không vì thế mà trở thành một học thuyết thống nhất.

* Khi tự do bên trong gặp những giới hạn bên ngoài

Một trong những điều đáng suy nghĩ khi đọc Nietzsche và Marx cùng nhau là tự do của con người dường như không nằm hoàn toàn ở một phía.

Một người có thể rất độc lập trong suy nghĩ nhưng bị giới hạn nghiêm trọng bởi điều kiện vật chất. Một người khác có thể sống trong điều kiện vật chất thuận lợi nhưng lại hoàn toàn phụ thuộc vào những chuẩn mực mà họ chưa từng tự mình chất vấn.

Điều này xuất hiện ngay trong đời sống hiện đại.

Một người có thể tự do lựa chọn nghề nghiệp trên giấy tờ, nhưng lựa chọn ấy bị giới hạn bởi gia đình, thu nhập, giáo dục và cơ hội việc làm. Một người có điều kiện kinh tế tốt lại có thể dành cả đời chạy theo một định nghĩa về thành công mà họ chưa từng tự hỏi có thực sự là của mình hay không.

Ở trường hợp thứ nhất, câu hỏi của Marx trở nên quan trọng: những điều kiện nào đang giới hạn lựa chọn của con người?

Ở trường hợp thứ hai, câu hỏi của Nietzsche lại xuất hiện: những giá trị nào đang quyết định cách con người lựa chọn?

Một bên nhìn vào hoàn cảnh. Một bên nhìn vào sự hình thành của chính con người bên trong hoàn cảnh ấy.

* Russell thực sự gợi ra điều gì?

Có lẽ giá trị trong nhận xét của Russell không nằm ở việc chia triết học thành hai phe: một phe của cá nhân và một phe của số đông.

Điều đáng chú ý hơn là phía sau mỗi quan niệm về tự do luôn có một câu hỏi trước đó: điều gì đang khiến con người không tự do?

Nếu vấn đề nằm ở việc con người phục tùng những giá trị mà họ chưa bao giờ tự mình chất vấn, giải phóng phải bắt đầu từ khả năng tự suy nghĩ và tự vượt qua.

Nếu vấn đề nằm ở những quan hệ xã hội khiến con người phụ thuộc vào quyền sở hữu, bán sức lao động và không kiểm soát được những điều kiện căn bản của đời sống, chỉ yêu cầu cá nhân “mạnh mẽ hơn” sẽ không đủ.

Hai câu hỏi ấy có thể cùng tồn tại trong một con người.

Một người có thể cần thay đổi xã hội quanh mình, đồng thời phải thay đổi cách mình nhìn chính mình. Một xã hội có thể tạo ra những điều kiện bình đẳng hơn, nhưng những con người sống trong đó vẫn phải tự quyết định họ muốn trở thành ai.

Đây có lẽ là nơi sự đối lập giữa Nietzsche và Marx trở nên đáng suy nghĩ nhất. Nó không buộc ta phải chọn một người rồi loại bỏ người kia. Nó buộc ta phải nhìn vào hai tầng khác nhau của sự lệ thuộc: những thứ nằm trong các quan hệ xã hội và những thứ đã đi vào chính cách con người suy nghĩ, ham muốn và đánh giá cuộc đời mình.

Nietzsche đặt câu hỏi: “Anh có đang sống theo những giá trị mà anh thực sự lựa chọn không?”

Marx đặt câu hỏi: “Anh có thực sự được lựa chọn khi những điều kiện sống của anh đã được quyết định từ trước đến một mức nào đó?”

Giữa hai câu hỏi ấy là một phần rất lớn của vấn đề về tự do, công bằng và phẩm giá con người.

Có lẽ một xã hội đáng sống không thể chỉ yêu cầu con người tự giải phóng mình, cũng không thể chỉ chờ một sự thay đổi từ bên ngoài để biến họ thành những con người tự do.

Bởi sau cùng, con người vừa sống trong một thế giới do người khác tạo ra, vừa góp phần tạo nên thế giới ấy bằng chính những lựa chọn của mình.

Ảnh: Friedrich Nietzsche và Karl Marx – hai cách đặt câu hỏi khác nhau về tự do, con người và xã hội.

David Phung (Nghiên cứu Lịch sử)