Nguồn gốc người Đông Á (1)
1. Có rất nhiều người quan tâm đến vấn đề "nguồn gốc người Việt". Bản thân tôi cũng đã từng là một trong số đó. Tôi nghĩ đó là một câu hỏi tự nhiên đối với những người yêu lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, sau này tôi không còn đặt vấn đề đó ra nữa, mặc dù câu hỏi này vẫn còn ám ảnh tôi. Có lẽ do cách đặt vấn đề của nhiều người dựa trên các khái niệm sai làm tôi không muốn tham gia vào một cuộc đối thoại khi những người nói sử dụng các khái niệm khác nhau.
2. Dần dần tôi nhận ra, vấn đề còn đơn giản hơn nhiều. Thế nào là "người Việt"? Chúng ta đang nói về người Việt hiện đại, hay nói về người Việt cổ (có thể họ chẳng có tí dính dáng huyết thống nào với chúng ta, mà chỉ sống trên mảnh đất mà chúng ta đang sống).
Người Việt tiền sử, huyền sử, lịch sử ở các thời và người Việt hiện đại có thể hoàn toàn khác nhau. Nguồn gốc cũng là một khái niệm mờ, thường mặc định là duy nhất. Thực ra có thể có tới hàng tỷ sợi dây thiết lập giữa chúng ta với những người cổ đều có thể coi là nguồn gốc theo một cách nào đó.
3. Chẳng hạn, một "sử gia" nghiệp dư (kiến thức rất đáng nể) khẳng định rằng Viêm Đế là tổ tiên của chúng ta, mà người Hán nhận xằng là tổ tiên họ. Nếu tính từ trận Bản Tuyền được cho là Hoàng Đế đánh bại Viêm Đế, đến nay là khoảng 6000 năm. Nếu tính trung bình 30 năm một thế hệ, sẽ có khoảng 200 thế hệ. Mỗi người trung bình có khoảng 2 hậu duệ, thì số hậu duệ về nguyên tắc có thể bao gồm cả người Hán và người Việt. Và ngược lại nếu chúng ta lấy bất cứ một anh lính nào trong trận Bản Tuyền, thì xác suất để nối được với chúng ta về huyết thống hẳn là không thấp.
4. Thực ra, người Việt với tư cách là một khái niệm lịch sử có lẽ không tới 1000 năm tuổi. Khái niệm con Hồng, cháu Lạc như Hùng Vương, Kinh Dương, Lạc Long đều là huyền sử (tức là sử tranh tối tranh sáng mà Herodotus đã từng nói là có thể không bao giờ rõ được). Vì vậy, sử học có phần là khoa học, và có phần là niềm tin. Và vì thế sử luôn luôn được viết lại, mang theo quan niệm đương thời về căn tính hay văn hóa của một dân tộc.
5. Nếu chúng ta muốn bàn về một cái gì đó khả thi hơn có dính dáng tới ước mơ ngây thơ "nguồn gốc người Việt", có lẽ nên bàn về "nguồn gốc người Đông Á", có lẽ sẽ làm chúng ta sáng tỏ phần nào tính xác định của ước mơ đó.
6. Hầu như những người đàn ông Đông Á chúng ta đều mang trong mình gene Y thuộc nhóm haplo O. Nếu nhìn bản đồ nhiệt của phân bố gene nhóm O, chúng ta sẽ thấy tâm nhiệt ở vùng Tây Nam Trung Quốc. Điều đó gợi ý rằng chúng ta đi từ phía Tây lại bằng cách vượt qua dãy Himalaya. Tất nhiên tổ tiên của chúng ta không thể và cũng không ngu gì mà trèo qua đỉnh Everest để vào Tây Nam Trung Quốc. Họ sẽ đi đường vòng qua những điểm bằng phẳng ở Đông Bắc Ấn, Miến Điện là chỗ Himalaya kết thúc. Ở rìa phía bắc của bản đồ nhiệt O sẽ có những haplo group C tâm nhiệt ở Đông Bắc Trung Quốc, hay R có tâm nhiệt ở Tây Bắc. Điều kỳ lạ là nhóm D có 2 tâm nhiệt ở Tây Tạng và Nhật Bản.
7. Nhóm O tách ra làm 3 nhóm chính: O1, O2-M134 và O2-N5. Đa số người Đông Nam Á, Đông Á đều mang gene thuộc 3 nhóm này. Nhóm O1-M95 có tâm nhiệt cũng ở Tây Nam Trung Quốc, tập trung trong người Thái-Kadai. Người Việt hiện đại có tới 50-60% gene O1-M95. Tất nhiên, không thể nói một cách đơn giản tổ tiên chúng ta là người Thái, mà nên nói rằng chúng ta là họ hàng gần với người Thái. Chúng ta có một lượng tới 30-50% gene thuộc nhóm O2-134, nhiều hơn nhóm Thái-Kadai. Nhóm O2-M134 có tâm nhiệt ở Hoa Bắc, vùng Hoàng Hà. Đó có thể là kết quả của những cuộc di cư từ phương Bắc. Chúng ta có một phần nhỏ gene thuộc một nhóm haplo hiếm hơn là O1a, thường có ở dân bản địa Đài Loan, dân đa đảo phương Nam, người Champa, các dân tộc thiểu số như Gia Rai, Ê Đê.
8. Nhóm O2-N5 đương nhiên là gần với nhóm O2-M134 hơn, nhưng có tâm nhiệt ở phương Nam, vùng trung lưu Trường Giang, Hồ Nam, Quý Châu, Hồ Bắc, Giang Tây. Người Mèo (Hmong), người Dao của Việt Nam, người Miêu-Dao ở Trung Quốc mang nhiều nhóm này nhất. Đương nhiên, chúng ta cũng sẽ có một ít, như người Thái-Kadai, hoặc người Hán.
9. Câu hỏi đặt ra là các nhóm này tách ra khỏi nhóm O từ lúc nào? Nhóm O1 tách khỏi nhóm O khoảng 25.000-30.000 năm trước đây. Nhóm O2 có thể muộn hơn, khoảng 20.000 năm trước đây. Tất nhiên đó là thời tiền tiền sử, không thể nói về người Việt, Thái-Tráng, Miêu-Dao, Hán-Tạng, Đông Di, Tibet-Nhật Bản. Nhóm O1a và O1-M95 tách ra khỏi nhau có lẽ khá sớm. Chúng ta sẽ thấy người Đài Loan bản địa thuần chủng sẽ có tỷ lệ O1a rất cao, rất ít O1-M95 và rất ít O2. Mặt khác, so với các trung tâm có tỷ lệ O1a cao khác như Phillipnes, Polynesia, O1a ở Đài chia làm nhiều nhánh hơn, chứng tỏ Đài là tâm gốc, các trung tâm khác là trung tâm bùng nổ dân số do di cư.
10. Tiếp theo là người Chăm có O1a trung bình, một tỷ lệ đáng kể O1-M95 và O2-M134. Sau đó là người Ê Đê, Gia Rai có tỷ lệ O1a thấp hơn nữa, tỷ lệ O1-M95 khá cao, O2-M134 cũng cao hơn người Champa một chút. So với người Việt, người Ê Đê, GIa Rai có tỷ lệ O1a và O1-M134 cao hơn, và O2-M134 cao hơn.
11. Đó là mới nói về gene của người hiện đại. Để phục dựng được lại những cột mốc lịch sử và những kịch bản, chúng ta cần phải có thêm một số giả thiết lấy từ huyền sử, văn hóa, ngôn ngữ,.... Chẳng hạn để trả lời các câu hỏi như O2 tách khỏi nhau khi nào và ở đâu, các dữ liệu nói trên không thể đủ. Khi dùng các giả thiết không hề chắc chắn này, chúng ta phải thống nhất là tính đúng đắn chỉ mang ý nghĩa xác suất. Chúng ta sẽ bàn về chuyện đó trong một bài tiếp theo để phân định rõ cái gì nằm trong sự chắc chắn, cái gì là phỏng đoán dù có lý.
12. Có lẽ điều thú vị ở chỗ những gì chúng ta biết về thời kỳ xa hơn, thời tiền sử lại chắc chắn hơn những gì chúng ta biết vào thời kỳ muộn hơn, thời huyền sử. Có lẽ nghịch lý đó là vì kỳ vọng của chúng ta về thời huyền sử quá lớn và thường bị ảnh hưởng bởi quan điểm dân tộc chủ nghĩa hoặc các khái niệm sai ngay từ đầu như người này là "chúng ta", người kia là "chúng nó" là những thứ không hề tồn tại thời huyền sử.
(còn nữa)
Nguyễn Ái Việt
