Câu chuyện của chúng tôi (3)

(tiếp theo)

Ấn tượng Hungary bắt đầu đảo lộn giấc mơ Liên Xô từ khi tôi bước lên con tàu Hungary ở Moskva. Lần đầu tiên tôi bị Hungary chinh phục là khi cầm trên tay chai Coca Cola, thứ đồ uống của tư bản mà tôi chỉ đọc được trong sách ở Việt Nam, không thể kiếm được trên tàu Trung Quốc hay tàu Nga. Sau này tôi còn mê nó hơn khi uống cùng với szendvics trong những giờ giải lao ở NEI (Nemzetközi Előkészítő Intézet/Viện Dự bị Quốc tế), có lẽ đó là những lúc tôi thấy Coca Cola và szendvics dùng với nhau ngon không thể tả. 

Nếu ga Keleti là nơi đầu tiên tôi đặt chân lên đất Hung thì trường tiếng NEI ở số 73-75 Budaörsi út là nơi tôi bắt đầu cuộc sống của mình ở Hungary. Tôi rất yêu thích ngôi trường này, từ kiến trúc hiện đại của tòa nhà cho đến các thầy cô giáo và cuộc sống ở đó. Đây là lần đầu tiên tôi được học trong một lớp học chỉ có hơn mười trò nên tiếp thu rất tốt những gì được học. Những người Hung đầu tiên mà chúng tôi tiếp xúc là các giáo viên với phong cách sống rất thoải mái và phóng khoáng: bao giờ cũng rõ ràng trong mọi vấn đề, không "ấm ớ hội tề" như người Việt. Họ cũng là những người châu Âu đầu tiên mà tôi có dịp được gần gũi và học hỏi. Tôi cũng rất thích và hãnh diện với các bạn khác vì cô Mária, giáo viên chủ nhiệm dạy tiếng Hung của chúng tôi, là 1 phụ nữ trẻ đẹp và lôi cuốn nhất trường.

Tôi còn may mắn hơn khi được sống trong tòa nhà chính của trường, vì nó được thiết kế rất tiện lợi cho học sinh. Chúng tôi được ăn ở và học ngay trong tòa nhà này trong khi rất nhiều bạn phải ở chỗ khác và đến đây học. Tôi còn nhớ phòng của tôi số 517 (nằm ở lầu 5). Tôi vẫn nhớ cảnh tượng mà tôi nhìn thấy vào đêm đầu tiên ở ký túc xá. Khi kéo rèm che cửa sổ phòng của tôi để nhìn ra ngoài, Budapest hiện ra trước mắt tôi thật ấn tượng với vẻ đẹp từ những ánh đèn làm tôi ngây người sửng sốt vì chưa bao giờ được thấy một thành phố rực rỡ đến thế.

Các phòng của học sinh trường tiếng nằm ở các tầng trên các lớp học (bố trí ở lầu 1 và tầng Trệt). Mỗi phòng được thiết kế cho 2 học sinh, có tủ áo, bàn học, lavabo rửa mặt và giường đệm tươm tất. Toilet và chỗ tắm giặt ở 2 đầu hành lang. Mùa đông có hệ thống sưởi bằng hơi nước. Nhà ăn được bố trí ở tầng dưới cùng, nếu muốn tập tành thì xuống phòng gym (tornaterem). Tuy lúc đó chưa biết bóng bánh là gì nhưng mấy cái sân bóng thật cuốn hút, có điều, lúc đó tôi không biết rằng: chúng sẽ là một phần trong cuộc sống của tôi sau này.

Tôi vẫn còn giữ Thời khóa biểu của năm học đầu tiên @ NEI. Tôi thích trình bày những gì theo ý mình. Từ Việt Nam đến với Hungary xa cách nghìn trùng. Tôi học và cảm nhận được nhiều thứ, những cái lặt vặt như cái Thời khóa biểu này (lớp của tôi là lớp học được chuẩn bị cho những học sinh sẽ học theo chuyên ngành Mérnök szakirány), nếu không sang Hung thì chắc tôi chẳng bao giờ làm được, nó hấp thụ tinh thần hiện đại của châu Âu lúc bấy giờ.

Đây là cái Thời khóa biểu tôi tự làm, trên đó có thể nhận ra các môn học được ghi bằng chữ viết tắt, con số là số phòng học của từng môn:

X: Magyar nyelv; F: fizika; M: Matematika; K: Kémia; Á: Ábrázoló geometria

Trong những bài học tiếng Hung có một bài về cầu Erzsébet mà tôi rất thích. Cầu Erzsébet và Halászbástya là những hình ảnh đầu tiên của Hungary đã để lại ấn tượng mạnh với tôi khi còn học ở Hà Nội những năm phổ thông. Do đó, với riêng tôi nó mang một kỷ niệm đặc biệt hơn so với những cây cầu khác. Vì bây giờ không thể post được đúng bài học đó nên tôi sẽ ghi lại những nét chính và cảm nhận của mình về cây cầu tuyệt đẹp này; cây cầu màu trắng duyên dáng vô cùng ấn tượng mỗi lần tôi qua, nó đã mang lại cho tôi nhiều cảm xúc khác nhau với những khung cảnh có một không hai... để đến bây giờ vẫn còn nhớ mãi. 

Là một trong những cây cầu nổi tiếng nhất của Budapest, cầu Erzsébet nối quận V (Pest) và quận I (Buda) với nhau. Đây là cây cầu được nhìn thấy rõ nhất trong toàn cảnh (panorama) nổi tiếng của Budapest trên dòng Duna. Nó đã được dựng lại thay cho cây cầu cũ bị phá hủy trong chiến tranh thế giới thứ 2.

      Về cảm nhận, ấn tượng ban đầu của tôi khi xem cầu Erzsébet qua ảnh chụp so với ấn tượng nhìn từ đỉnh Gellért là một sự khác biệt rất lớn. Cầu Erzsébet nhẹ nhàng mảnh mai không che khuất cảnh quan phía sau. Hình ảnh cân đối của nó với những đường cong tuyệt mỹ trong toàn cảnh của Budapest không một bức ảnh chụp nào có thể sánh nổi vì chúng không thể hiện hết sự tuyệt vời của một khung cảnh được con người và thiên nhiên tạo ra, hòa quện với nhau thành một kiệt tác "nhạc không gian" mà không ngôn ngữ nào diễn tả hết được.

Erzsébet là cây cầu cuối cùng của Budapest được xây dựng lại. Nó đã gây nhiều tranh cãi vì nhiều người muốn khôi phục lại như cây cầu cũ và không muốn có một cây cầu mới theo phong cách hiện đại. Cuối cùng, cầu Erzsébet đã được thực hiện như chúng ta thấy; Sávoly Pál là người đã mang lại dáng vẻ cho cây cầu mới này. Mọi việc bắt đầu từ năm 1961 trên nền móng của cây cầu cũ còn lại. Để thực hiện được yêu cầu thiết kế về mặt kỹ thuật, các kỹ sư Hungary đã có nhiều sáng tạo vào thời đó khi chọn giải pháp cầu treo và hoàn thành vào năm 1964.

      Từ việc này, tôi nhận thấy được một vấn đề: đó là việc bảo tồn giá trị cũ và sáng tạo những giá trị mới đều cần thiết để phát triển.

Tại sao Budapest không chọn giải pháp khôi phục cây cầu cũ mà lại làm cầu treo hiện đại; trong khi vẫn khôi phục những cây cầu khác y như cũ?

       Ở cả Buda và Pest, chúng ta đều thấy những kiến trúc cũ và mới xen lẫn nhau nhưng không phá vỡ cảnh quan, chúng hài hòa với nhau trong một đô thị được quản lý tốt, có ý thức và trách nhiệm với di sản lịch sử trong việc xóa bỏ và đổi mới. Chính vì vậy, cầu Erzsébet hoặc Hilton Hotel (dù nằm sát Halászbástya và Mátyás-templom) vẫn rất đẹp trong tổng thể kiến trúc/cảnh quan của toàn khu vực. Chúng đều được xem xét và nghiên cứu rất kỹ lưỡng để mang lại những vẻ đẹp mới bên cạnh những vẻ đẹp cũ. Và người Hung đã thành công trong việc phát triển và giữ gìn vẻ đẹp của Budapest qua nhiều giai đoạn lịch sử với nhiều công trình mang những phong cách khác nhau. Họ tạo được sự phong phú cho bộ mặt kiến trúc của thành phố, một thành phố nổi tiếng về vẻ đẹp đa dạng của châu Âu chứ không phải là những tòa nhà chọc trời. Và tôi thấy rằng với óc thẩm mỹ của mình người Hung hoàn toàn có quyền tự hào về những thành quả của họ. Họ đã rất quyết đoán, có thể đã rất khó khăn và tiếc nuối khi dám xóa bỏ một công trình đẹp đẽ của thời trước để thay thế bằng một công trình tiêu biểu cho cái mới vì nếu không từ bỏ cái cũ thì cái mới không thể có được chỗ đứng xứng đáng với nó.

Cho đến bây giờ, các bạn của tôi vẫn cho rằng: những kiến thức cơ bản mà chúng tôi nhận được trên đất Hungary là những điều quý báu vô giá để vận dụng trong công việc và cuộc sống. Thời gian sống và học tập ở Hungary đã giúp chúng tôi mở nhiều cánh cửa và nhiều cơ hội hơn, nhiều người trong chúng tôi đã thành công. Bây giờ, khi nhìn lại, Hungary là nơi ko thể quên trong cuộc du hành vạn dặm của cuộc đời. Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là “make the best of what you have” - luôn luôn cố gắng vươn tới dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào và thay đổi môi trường xung quanh chứ đừng chỉ để hoàn cảnh của mình quyết định số phận của bản thân.

Đó là tinh thần mà tôi đã được tiếp nhận từ những thầy cô giáo Hungary, những người đã có vai trò và ảnh hưởng rất quan trọng đối với chúng tôi về nhận thức và quan điểm từ học tập và cuộc sống.

Cuối năm học đầu tiên, nhà trường cho chúng tôi đi tham quan các vùng khác nhau (theo ngành học) để có cái nhìn thực tế về đất nước Hungary. Đó là những kỷ niệm khó quên với chúng tôi. Rời NEI, chúng tôi ko thể quên các thầy cô giáo đầu tiên của mình ở đây. Những bước đi đầu tiên của chúng tôi trên đất Hungary là từ đây. Chúng tôi rất biết ơn những người đã tạo cho chúng tôi có được cơ hội để trưởng thành hơn. Với riêng tôi, thời gian ở NEI giúp tôi bắt đầu mở rộng thế giới quan của mình. Con người và văn hóa Hungary đã giúp tôi nhận ra nhiều điều, đôi khi chỉ là những chuyện rất nhỏ, nhưng đều có ý nghĩa đối với cuộc sống trên đất nước vô cùng tươi đẹp này.

Qua những thành phố và những vùng thôn quê khác nhau của Hungary, chúng tôi được biết một nước Hungary rất giàu bản sắc. Những chuyến đi ô-tô đường trường, những buổi lao động vất vả nhưng vui vẻ giúp chúng tôi hiểu được vị trí của mình trong xã hội, về khả năng của chúng tôi trong những việc có thể làm được đồng thời thêm tự tin vào khả năng đóng góp trong việc thay đổi quê hương của mình sau này, dù chỉ là một phần rất nhỏ.

Tôi có ý tưởng này khi đọc lại những bài viết của HTB trong mục "Từ phương trời ấy". Với trí nhớ của cậu ta, tất cả hiện ra thật sinh động như những đoạn phim, rất rõ nét, chân thực và đầy cảm xúc. HTB là một cây bút tuyệt vời khi đã dành nhiều thời gian để dồn tâm trí của mình vào những dòng chữ ghi lại những ngày đẹp ấy. Phải nói rằng, tất cả đều là những bài viết hay nhất, đáng đọc nhất, thể hiện đúng tính chất và nội dung của blog này mà chính cậu ấy đã bộc bạch ở "Mục đích thành lập Blog VIDI 72-73".

Tôi đã nói đến những mảnh ghép của chúng ta, tôi cảm ơn HTB và cũng nghĩ như HTB khi góp ý về blog này gần đây. Cần chăm chút như người làm vườn với cây cỏ/hoa trái trên mảnh vườn chung này, nơi góp nhặt/lưu lại những gì làm chúng ta nhớ nhất/nhớ mãi về tuổi trẻ, về đất nước và con người Hungary, kể cả những ảo vọng và vấp ngã dại khờ của một thời ngu ngơ... vì thế mà chẳng chỉ là hoa thơm trái ngọt, kể cả quả cay trái đắng cũng là những thứ không thể thiếu, nào có hề gì vì đời là thế.

Và như thế, những cảm nhận Từ phương trời ấy là chuyên mục dành cho chúng ta, là tập hợp của những cảm xúc khi nhớ lại và suy nghĩ để chia sẻ với nhau những gì chất chứa trong lòng mà đến bây giờ chẳng còn của riêng ai vì cũng như của cải/vật chất rồi cũng tan theo năm tháng.

Mong mỏi của tôi là chân thật, hy vọng nó không rơi vào hư vô và tan biến vào nó.

(còn nữa)

Câu chuyện của chúng tôi (2)

Tàu chạy ròng rã mấy ngày. Hứng thú xuống ga và nhìn qua cửa sổ quan sát đời sống Trung Quốc bắt đầu nhạt dần. Viết nhật ký làm Hoàng tử nhớ bố, nhưng cái bóng của ông trùm xuống mỗi trang viết làm hắn có cảm giác khó khăn và gò bó mỗi khi muốn viết. Mãi về sau này khi bắt đầu ghi chép các sự kiện trên một cuốn lịch, Hoàng tử mới thấy tự do khi viết. Chúng tôi bắt đầu tán phét sôi nổi đủ các thứ chuyện, trừ chuyện học hành.

Phải vài ngày, Hoàng tử mới để ý: có một cậu bạn mới, nhỏ bé, mắt sáng, nụ cười rất tươi, tán thưởng, khuyến khích những ý tưởng của mình. Nụ cười đó, cho đến bây giờ, hơn 40 năm sau, vẫn không hề thay đổi. Mỗi lần gặp nhau, Hoàng tử đều nhìn thấy nụ cười đó từ xa khi cậu ta bước đến chỗ hẹn. Đó là Ngô Tiến Nhân (ELTE.M72).

Hoàng tử biết tên của Nhân nhờ một hôm, hết đề tài chém gió, chúng tôi chuyển sang bình luận về các bạn nữ. Đúng ra là chuyện "gái gú" theo ngôn ngữ hiện đại, luôn là đề tài không bao giờ sợ nhàm chán đối với lứa tuổi chúng tôi thời đó. Sau này khi nghe con trai và bạn bè nói chuyện, Hoàng tử mới nghĩ ra: cụ Nguyễn Phi Khanh, Trần Quốc Tuấn hồi 17-18 chắc hẳn cũng nói chuyện gái gú nhiệt tình, chẳng kém chúng tôi. Để né Khánh và Trung khai thác chuyện cô bạn cùng lớp và Bình Dương, Hoàng tử bèn nhớ đến "em áo da bò" mà cậu bạn nối khố tên Đỗ Như Lâm phát hiện ra, mê tít, cứ ríu rít suốt ngày lúc ở Đại Từ. Đó là bạn Nguyễn Thanh Bình (VÁR.M72), sau này trở thành hoa khôi của M72. 

Thực ra, trước đó Hoàng tử cũng không biết "da bò" là màu thế nào. Hôm Lâm chỉ cho biết thì hắn thấy một bạn nữ, ấn tượng nhất là cặp mắt đen, phong cách toát ra vẻ gì đó như đài các, mặc cái áo màu như mắm tôm đỏ pha nhiều chanh tươi. Nhưng khi đó, Bình đang tất bật chuyện giấy tờ gì đó, mồ hôi mồ kê nhễ nhại, nên việc ca tụng của Lâm không thực sự thuyết phục lắm, vì chiều bạn và cũng không có tuyển cử viên nào khác nên Hoàng tử cứ cho là "hay". Nhưng ca tụng hộ ông bạn vàng thì phải thêm mắm thêm muối, vẽ vời rồng rắn mới có sức thuyết phục. Đoạn này là nghề của chàng nên hắn cứ mô tả sống động như quan sát của mình. Đại thể vắt óc cố nhớ các luận điểm của Lâm, vừa pha đoạn Nguyễn Du tả Thúy Vân, Thúy Kiều mà chém thật hăng. Giữa lúc đó, có thằng, hình như Trung "đồ gốm" thì thào vào tai Hoàng tử:

- Thằng Khánh bảo thằng Nhân là người yêu cái Bình đấy.

Hoàng tử ngớ ra:

- Nhân là thằng nào mà bọn mày hãi thế?

Té ra đó chính là cậu bạn nhỏ nhắn, mắt sáng, đáng yêu có nụ cười tươi đang ngồi ở đầu giường của HTB, rất chủ nhân ông. Hai tên này về sau có với nhau kỷ niệm trốn học lịch sử. Nhưng theo Hoàng tử, có lẽ hắn thân với Nhân vì có lần Nhân nói với hắn "Làm người lớn sướng lắm", hoàn toàn đúng tâm trạng của HTB. Cả hai cũng nhớ nhà, nhưng thoát khỏi việc bị các bậc trưởng thượng đánh giá ngoan hư, chăm lười, giỏi dốt là một thứ tự do vô giá mà hắn và Nhân đều thấy sung sướng, hưởng thụ như khí lành. Hai tên không nói dài về chuyện đó, nhưng đồng cảm và hiểu nhau, khá lâu dài cho đến bây giờ, nói nửa câu là hiểu nhau.

Một lần, đi ăn với Khánh và Trung về, Hoàng tử vẫn còn đói. Hai tên này cao to hơn, nhưng ăn yếu. Hoàng tử bèn quyết định trở lại toa ăn, thì gặp ba tên học sinh miền Nam đi đến. Đi đầu là một tên mắt xếch, trông có vẻ đại ca, miệng cười rất tươi, nhưng mắt không cười. Đi thứ hai, là một tên trông có vẻ thâm, từng trải, hơi bợm bãi, có vẻ tà, hay cười khẩy. Tên thứ ba cao to, mặt vuông, thần thái chính trực, mắt luôn luôn cười, tính cách mạnh mẽ. Hoàng tử gia nhập luôn thành một mâm. 

Tên mắt xếch là Lương Bá Thắng, nghe cứ như là Lương Sơn Bá, nên nhớ lâu. Tên này có tính cách thủ lĩnh và cũng có hấp lực, kể chuyện có duyên, rất hiếu thắng, không chịu thua ai, thích lấn át người khác. Khi nóng giận, mắt xếch quắc lên, chắc cũng có thể chấn nhiếp những tên có bản lĩnh trung bình trở xuống. Đặc biệt miệng rất dẻo, kể chuyện có duyên. Tên này đóng vai Thiên Vương Triều Cái thì được.

Đại khái, HTB nhớ mấy chuyện, trong đó có đường chạy Tẩy của bọn Thắng ở Hà Nội là từ chợ Mơ đến tận Quần Ngựa. Rồi chuyện rình đàn anh tình tự với gái, ăn trộm quần áo treo lên cây. Tên cười khẩy tên là Vinh, Hoàng tử không nhớ họ, sau này cũng có mấy tình tiết liên quan. Tuy Hoàng tử không thích tên này lắm nhưng Thắng có vẻ rất thân và yêu quý Vinh.

Tên mặt vuông cao to là Nguyễn Ngọc Hưng. Hoàng tử đặc biệt có thiện cảm với Hưng vì Hưng tính rất thật, đơn giản, mạnh mẽ, đặc biệt đá bóng hay vì có sức càn lướt, có thể sắm vai Võ Tòng. Sau này, khi về nước, Hưng hay đến chơi với HTB, cho đến một lần chào để đi Bình Thuận nhận công tác. Hoàng tử nhớ Hưng nói "Tính cách tao không ở miền Bắc được đâu". Về sau nghe nói Hưng đi Campuchia rồi theo đường quan chức, lấy em họ của cô bạn thân của HTB là Dư Loan. Nhưng từ đó hai tên chưa gặp lại, chỉ nghe điện thoại một hai lần.

Trong bữa cơm, hầu như chỉ có Hoàng tử với Thắng chém gió là chính, Hưng và Vinh chỉ cười phụ họa. Nhưng bốn thằng ăn nhiều đến mức, phục vụ trố mắt ngạc nhiên. Chỉ biết lần gọi cơm cuối cùng, anh phục vụ mặt mũi hầm hầm, đặt âu cơm xuống bàn rất mạnh tay. Cả bọn phá lên cười. Thắng khoát tay:

- Thôi hôm nay tạm nghỉ. Mai giữ nguyên đội hình này ăn cơm. 

Từ hôm đó, bộ tứ bốn tên bắt đầu đi ăn với nhau.

Chuyến tàu của chúng tôi chạy lên hướng Zabaikal thuộc vùng Viễn Đông của Liên Xô nên không chạy qua Bắc Kinh, vì vậy không biết thủ đô Trung Quốc thế nào. Phải đến 6 năm sau, Hoàng tử trên đường về mới có dịp ghé lại, phải ở quá lâu đến phát ngán. Trước khi qua ga Zabaikal, tàu chạy tới Mãn Châu Lý, đây là vùng thuộc khu tự trị Nội Mông, giáp với Liên Xô và Mông Cổ. Khi chuẩn bị rời đất Trung Quốc, các chú phục vụ chia tay chúng tôi rất tình cảm. Cũng phải nhắc thêm là mấy ông này phục vụ rất tốt, chu đáo, rất có kỷ luật và nhiệt tình thực sự. Có những hôm, chú lau sàn vừa lau xong thì bọn LHS chạy qua, đạp bẩn, ổng cầm một cái giẻ lớn, có người đi qua lại lau lại. Có hàng trăm lượt như vậy nhưng ổng cứ đứng lau và lau.

Ở Mãn Châu Lý, chúng tôi được xem một buổi biểu diễn văn nghệ chia tay. Nhiều tiết mục mang bản sắc của đồng bào Nội Mông, nhưng tôi nhớ nhất những cặp mắt và gương mặt hồn nhiên, trong sáng của các em thiếu nhi khi múa hát. Rất xúc động. Hoàng tử không đến xem vì giống tính bố, rất ghét các loại văn nghệ Trung Quốc. Hắn cũng thấy có bạn tham dự buổi văn nghệ về cảm động khóc lóc, mắt đỏ hoe. Chẳng bù 6 năm sau, trên đường về, lũ LHS bị tẩy não, suốt ngày chửi Mao và Trung Quốc, đến mức phía Trung Quốc phải gửi công văn phản đối đến Bộ Đại học ta về việc quản lý LHS Đông Âu và Liên Xô thế nào khi đi thì yêu Tàu mà về đứa nào cũng ghét Tàu thế.

Bố của Hoàng tử mê Khrutchev cũng chỉ vì ghét Mao và chủ nghĩa nông dân. Hoàng tử cũng ghét Mao như bố, nhưng có lý do về mỹ thuật. Cái mặt tay này nhừa nhựa, nhờn nhờn, trông thật phát tởm. Hắn khẳng định chưa bao giờ yêu quý Mao Chủ tịch cho dù tuyên truyền thế nào. Thiện cảm của tên này cũng chỉ thuần túy dựa trên đẹp xấu mà thôi. Bạn Bình Dương đáng yêu thì thích, Mao Chủ tịch xấu xí thì ghét. 

Kể ra, nếu theo thuật Nhân tướng học, "tướng tự tâm sinh" thì yêu ghét như vậy cũng có lý. Hoàng tử thì nói thêm, sau này đọc hồi ký của bác sĩ Lý hắn mới thấy mình có lý. Còn bạn Bình Dương do không có điều kiện biết thêm, nhưng hắn một lòng mong bạn thành người tốt và hạnh phúc. Với những người trong gia đình của mình, cô bạn học cùng lớp và bạn bè thân thì hoàn toàn ở một thế giới khác của riêng hắn, không bao giờ đưa ra xếp hạng, đánh giá hay đong đếm so đo, mấy chục năm qua không hề thay đổi.

Chuyển sang tàu Liên Xô ở biên giới, chúng tôi được lệnh phải mặc đồ âu và chấm dứt cảnh diện pijama, dép lê bệ rạc xuống sân ga. Chúng tôi mặc complet bác Bửu phát, đi giày cẩn thận, xách va-li "công vụ" mà ai đi nước ngoài cũng được phát giống nhau, đứng đợi ở sân ga đầu tiên trên đất Nga. Hoàng tử còn nhớ: bộ complet của hắn và Trung cùng màu cổ vịt. Bộ complet của Khánh màu lông chuột. Gió tháng 9 thổi lạnh buốt. Phải đợi khá lâu tàu mới đến. Cảm giác đầu tiên, phải xa không gian tràn đầy nắng của Hoa lục để bắt đầu tới nước Nga lạnh lẽo, xám xịt về mùa đông, thật là buồn chán.

Hoàng tử, Khánh và Trung vẫn đứng gần nhau. Cạnh đó là nhóm các anh thương binh đi học. Một anh tên là Vũ, trưởng đoàn và một số anh khác. Lệnh đầu tiên đưa ra là các bạn nữ được ưu tiên lên toa có buồng riêng (coupé), còn bọn con trai được lệnh lên toa "lợn", hầu như không có sưởi nên rất lạnh. Trung "đồ gốm" tự nhiên hoạt bát, nhanh nhảu đột xuất vác va-li chen lên trước mặc Hoàng tử quát tháo la hét thế nào cũng không được. Chen lấn lên đến cửa, hắn còn quay lại vẫy rối rít:

- Ê, Việt Khánh lên đi, tao giữ chỗ cho bọn mày. "Con c. cần đ. gì mày chiếm chỗ" Hoàng tử hét lên:

- Xuống ngay, quay lại! 

Nhưng Trung "đồ gốm" không nghe. Hoàng tử tức lắm.

Khánh vẫn đứng bên HTB một cách điềm đạm, không hỏi nguyên nhân. Thực ra, Hoàng tử đã suy đoán thế này: toa "lợn" thì chỗ nào chẳng là toa "lợn". Vì chỉ có một toa nên chẳng vội làm gì, mấy thằng đi sau có khi được xếp vào toa coupé ấm áp cũng nên. Vả lại, mấy ông thương binh đáng lẽ phải ưu tiên lên trước, được lệnh của trưởng đoàn Vũ đứng lại chắc phải có lý do. Cứ bám lấy mấy ông lãnh đạo, chắc bao giờ cũng không sơ thiệt.

Y như rằng,toa "lợn" chẳng mấy chốc chật kín không còn một chỗ, thế là Hoàng tử và Khánh được xếp vào một coupé bốn người, rất ấm áp, tiện nghi. Khánh nằm tầng trên, Hoàng tử nằm tầng dưới. Bây giờ, Hoàng tử không còn nhớ hai người kia là ai. Toa này có hẳn một cô gái Nga phục vụ, nhỏ nhắn, má hồng, tên là Raia. Nếu cần uống trà nóng với đường, chỉ cần trả 5 kô-pếch gì đó, là có một cốc to đặt trong một cái đế bằng bạc có tay cầm, thìa bằng inox, hình như cũng pha bạc nặng trĩu.

Hoàng tử nằm xuống chiếc giường sạch sẽ, drap trắng muốt, ấm sực. Nghĩ mà cáu thằng Trung "đồ gốm" hậu đậu không thể tả, phen này cho mày lạnh chết luôn. Nghĩ đến hắn thì hắn đến, Trung ta sầm sập chạy vào, người lạnh toát kêu ca rầm rĩ:

- Dưới kia lạnh lắm, sao bọn mày không bảo tao.

Hoàng tử bảo:

- Ai bảo tao gọi không nghe. Biến!

Trung cười khì khì một cách đáng ghét và đòi ngủ lại chung với Hoàng tử cho ấm. Không biết sau này vợ hắn có ý kiến gì khác không, chứ ngủ chung với Trung "đồ gốm" quả là một cực hình. Vừa xương xẩu, vừa co quắp, thúc đầu gối vào lưng bụng mình, lại còn ôm gác tùm lum, nặng chình chịch. Có lẽ cảm hứng nhìn thấy hồ Bai Can nổi tiếng bị giảm bớt hư hại nhiều, chính vì phải chịu đựng tên "chủ nhiệm hợp tác xã đồ gốm" hành hạ mỗi đêm.

Cố nhiên, ngủ chung với bọn con trai không phải là một cái gì đó tuyệt vời sung sướng, nhưng sau này ngủ chung với Khánh, Bình "to", Ánh, ... HTB không có cảm giác kinh khủng như ngủ chung với Trung "đồ gốm". Sau này, khi hắn về học ở Máy, ký túc xá đẹp, cũng nói HTB ngủ lại, nhưng HTB đều trốn về Vár hoặc ELTE, sau khi ăn xong. Ăn thì Hoàng tử không từ chối bao giờ, mặc dù không nhớ Trung ta có năng lực đặc biệt gì về nấu nướng.

Hôm sau, bọn Thắng, Vinh, Hưng cũng ghé qua chỗ của Hoàng tử và Khánh ngồi chơi cho ấm, kêu ca dưới toa "lợn" gió lạnh, bọn học Đức văn lấc cấc, xổ tiếng Đức nghe nhức đầu. Thế mới biết trò xổ ngoại ngữ hay bị người ta ghét, không có gì tốt lành. Trong khi tụi tôi tán phét, đã thấy Hưng ta lẻn ra ngoài ăn mảnh gì đó. Hoàng tử đi ra theo xem sao thì thấy anh chàng Võ Tòng đã khoa chân múa tay với Raia ở đầu toa, gần như ép cô nàng vào thành toa. Chuyện trò rất sôi nổi, mặc dù Hưng ta không biết tí tiếng Nga nào.

Cũng phải nói, tên này mặt mũi thật thà, nhưng mò và tán gái thuộc hàng siêu đẳng. Cho nó đóng Võ Tòng, không khéo lại đè Phan Kim Liên ra phang luôn bất cần kịch bản. Không biết học ai, Hưng đã có thủ đoạn  nói chuyện với gái Tây bằng siêu ngôn ngữ. Đại khái cầm tay bắt Raia nói "tay", sờ tóc bắt nói "tóc". Chuyện trò kiểu này có nói hằng tháng cũng không hết chuyện, chỉ càng ngày càng hồi hộp ly kỳ trở lên khi duyệt qua hết các bộ phận lộ thiên. Nhưng hôm đó, cuối cùng có chuyện tức cười xảy ra làm tôi nhớ mãi. Chuyện này chỉ Hoàng tử và Hưng biết, chắc chắn có kể lại cho Khánh nghe, nhưng không biết hắn có để tâm nhớ những chuyện vớ vẩn này không.

Lại nói tiếp về chuyện của tên Hưng với Raia. Sau khi chỉ vào đủ các bộ phận mà tính lịch sự và tình hữu nghị Việt - Xô còn cho phép, Hưng ta đột ngột chỉ vào cúc áo và nói to:

- Đây là cái khuy. "Khuy", "Khuy", "Khuy" nói đi "Khuy"! (ĐM. thật may là hắn không chỉ vào cúc quần).

Mặt Raia tái dại. Sau đó lại đỏ lên, hơi cười cười, ra chiều thông cảm, nhưng lắc đầu quầy quậy, không chịu nói theo anh Hưng mà lại nói:

- Nhẹt nhẹt.

Hưng tưởng con bé này bướng lại càng ép nói "Khuy" tợn. Hoàng tử chợt nghĩ ra, cười bảo với Hưng:

- Mày phải dạy nó nói là cái cúc.

Hưng rất ngoan cố:

- Cúc đ. gì, con c., Khuy.

Hoàng tử bảo Hưng:

- Khuy tiếng Nga là con c. đấy.

Mặt Hưng ta đỏ rực, vẫn ngoan cố chống chế:

- Mày nói bịa, đừng tưởng tao không biết.

Thực ra tiếng Nga phát âm đúng con c. phải đọc là "Khui". Nhưng với tai người Nga thì Cộng ta đọc là "Khui" và "Khuy" cũng như nhau. Chẳng qua "y dài" đọc ngắn hơn "i ngắn" chút ít. Vả lại từ đã nhạy cảm bao giờ hấp lực cũng lớn, đọc hơi na ná lập tức hiểu ngay. 

Sau này, về chuyện từ nhạy cảm, Hoàng tử cũng kể một chuyện thật 100%. Có mấy bác sang Hung nói có mấy cô đứng ở sảnh khách sạn Budapest cứ cười cười cứ vẫy các bác mà nói gì đó các bác không hiểu chỉ nhớ "ni ni gì đó". Anh Hoàng Minh Chương giải nghĩa ngay ra là "megbaszni". Tiếng Hung thì có rất nhiều "ni". Ra được kết quả nhanh như thế có nghĩa là trong đầu của anh Chương phải có một số loại "ni" nhất định có sức hút mạnh hơn các loại "ni" còn lại. Và tuy thán phục ông anh lanh trí, nhưng đến bây giờ Hoàng tử cũng không tưởng tượng mấy cô gái kia cho là gái làng chơi cả gan táo tợn mò vào khách sạn kiếm khách, nói câu ấy bằng tiếng Hung như thế nào cho hợp lý với chữ "megbaszni".

Hành trình bằng tàu hỏa của chúng tôi trên đất Nga là chặng đường rất nổi tiếng nằm trên tuyến đường sắt xuyên Siberia. Tôi thật sự choáng ngợp với những cảnh tượng được chứng kiến lần lượt hiện ra trước mắt mình. Một trong số đó là hồ Bai Can, được mệnh danh là "hòn ngọc xanh của Siberia", hồ nước ngọt sâu nhất và cổ xưa nhất trên thế giới.

HTB cũng ghi lại những dòng đầy cảm xúc khi tàu chạy qua hồ Bai Can, hắn viết: "Hồ Bai Can rộng mênh mông. Tàu chạy liền hai ngày vẫn thấy tàu còn chạy ở bên bờ hồ. Bên hồ là những khoảng rừng tai-ga dày thăm thẳm, nhìn vào như một dải hàng rào tối thui, nhưng cùng với hồ Bai Can tạo thành một quang cảnh hòa hợp đẹp tuyệt vời". Dĩ nhiên, bức tranh này luôn thay đổi màu sắc theo thời gian trong ngày. Chắc chúng tôi  không bao giờ còn cơ hội đi lại chặng đường đó.

Trên đoạn đường này, HTB nhớ cả những cơn gió lạnh buốt "và có hôm chúng tôi cũng nhìn thấy tuyết đầu mùa rơi. Khi đó, ghé vào chỗ Raia làm một cốc nước chè đường nóng thì thật tuyệt. Thời đó, tuổi đó, bọn chúng tôi thằng nào cũng thích ngọt. Đồ ăn trên tàu Nga không ngon bằng trên tàu Trung Quốc, chúng tôi bắt đầu làm quen với bánh mì đen chua chua, sữa tươi, súp xa-li-an-ka trên đổ chút váng sữa. Sữa tươi thì đóng trong chai, đun nóng, trên có một lớp váng đặc đóng thành màng, vị ngậy hơn tất cả các loại sữa sau này tôi đã từng được uống."

Cũng vào dịp này, tôi và HTB mới biết nhau. Tôi đi theo đoàn học sinh miền Nam, nên hay ghé lại chỗ bọn Khánh, Việt, Trung mỗi khi đi ăn hoặc ngồi chơi tán dóc cho vui. HTB nhớ lúc đó trông tôi "rất nhóc" và còn có "ấn tượng là thằng này vẫn cần có người lớn chăm sóc vì cứ quanh quẩn xung quanh anh Dũng "răng vàng" như một con mèo". Anh Dũng là cán bộ từ miền Nam ra Bắc theo đường mòn HCM, học bổ túc Công Nông và được cử đi học nước ngoài. Anh coi tôi như em trai, sau này tôi và anh Dũng còn ở chung phòng 517 ở trường tiếng trên đường Budaörsi út (NEI) trong năm học đầu tiên trên đất Hung.

HTB đã ghi lại câu chuyện của chúng tôi như một kỷ niệm đáng nhớ, nó đã để lại ấn tượng đầu tiên cho lần gặp gỡ của chúng tôi trên chuyến tàu liên vận năm ấy. Đó là câu chuyện "Móng vuốt của mèo con".

"Số là, toa ăn của Nga, ngay gần toa của các bạn nữ cùng đoàn. Thường chúng tôi phải đợi rất lâu ở hành lang trước coupé của các bạn nữ, khi toa ăn chưa có bàn trống. Gió từ hồ Bai Can thổi lên vù vù, lạnh căm căm. Một hôm, chúng tôi đợi lâu quá, thấy vừa lạnh vừa đói, bèn rủ nhau kiếm một cái coupé, chui vào ngồi nhờ, tránh gió. May quá,  có một coupe, các bạn nữ chắc đi ăn hết, nên trống không. Chúng tôi chui vào ngồi tự nhiên và tán chuyện lung tung cho đỡ đói."

Hôm đó, HTB viết: "hình như có Thắng, Hưng, Vinh, tôi, Bình "con" và Dũng "răng vàng". Đang đấu láo thì chị em đi ăn về. Tất nhiên các bạn nữ này còn giữ phong cách dân tộc, ý tứ không dám vào phòng đuổi cổ lũ chúng tôi đi. Chúng tôi cũng chưa biết phải làm thế nào. Chỉ thấy Lương Bá Thắng cười cười nói đổng ra một câu:

- Ngồi nhờ một chút nhé. 

Rồi thản nhiên ngồi nói chuyện tiếp. Tên này công nhận giỏi, biến chuyện nặng nề thành không có gì. Nhưng tôi và Bình "con" ngồi gần cửa đã kịp nghe thấy một câu búa tạ của một bạn nữ nào đó xóc vào óc:

- Mấy thằng hám hơi gái.

Tôi hoàn toàn tê cứng với tình huống kiểu này, thì đã thấy Bình "con" xổ luôn một câu đáp trả ác liệt, cho đến bây giờ vẫn không quên nổi:

- Làm gì có hơi gái. Chỉ có mùi mấy tuần không tắm thôi.

Công nhận tên này chua ngoa, đánh một phát vào chủ đề chính yếu ngay. Không những hắn có tài ứng đối mà phải có kinh nghiệm lịch duyệt qua chiến trận mới phát được câu đó. Ai dè cái giọng kia đốp lại ngay:

- Thế mà vẫn lại hám cái mùi ấy đấy.

Tôi máy Bình "con":

- Ra xem thử con nào nói.

Bình "con" chạy ra, rồi chạy vào nói:

- Xong. Nhớ mặt rồi. Phải cho nó một trận.

Sau đó, Bình "con" chỉ cho tôi một bạn nữ, sau này mới biết tên là Nguyệt, học sinh miền Nam, cùng nhóm với Lê Lan Hương và Liên sau này thành người yêu (sau nữa lại thành vợ) của anh Dũng "răng vàng"."

Nhân vật Nguyệt này cho đến nay vẫn chưa biết có đúng là đối tượng phang búa tạ hay không. HTB đã kể lại cho nhiều người về câu chuyện này và chỉ ghi nhận được kết quả: không phải Nguyệt là người đã nói như thế (có thể do những người biết rõ muốn bênh vực đồng hương, hoặc về phe với Nguyệt do liên quan đến chuyện tình cảm riêng tư). Cũng không loại trừ khả năng khi tôi ra xem ai đã nói như vậy thì đối tượng đã biến mất, chỉ còn Nguyệt đứng đó ngắm hồ Bai Can nên bị tôi nhận lầm. Cũng nói thêm là năm đó có hai cô Nguyệt, một cô khác tóc tai luôn rũ rượi, yêu một bạn tên là Diên, sau này ở cùng phòng với HTB, mà HTB gọi là "Ngụy Diên".

Lại nói về chúng tôi, HTB viết: "Bình "con" sau này sẽ trở thành một trong những người bạn chia sẻ với tôi nhiều kỷ niệm nhất. Nói cho đúng thì hắn biết gần hết mọi chuyện của tôi. Khánh tuy rất thân, nhưng nhiều chuyện lếu láo quá tôi không dám nói, vì ngại cái kiểu nhướng mày, sau lại nửa cười cười, nửa quàu quạu của hắn. Ánh thì cũng là một tên vốn thích đồng lõa với những điều lếu láo, nhưng không thích những u uẩn rắc rối của tâm hồn. Nhất là sau khi hắn làm Bí thư Chi đoàn của ELTE, sở thích, ý nghĩ đều khác đi nhiều, chia sẻ với hắn có cảm giác mất thân nhiệt như đái lên tuyết. Ngô Việt, tuy ở gần, có nhiều điểm tương đồng, nhưng hắn quen nhiều bạn gái, lỡ hắn mềm lòng hay vui chuyện, kể lung tung thì gay go to."

HTB còn nhớ: "hồi năm thứ nhất, khi bố Bình "con", bác Huy sang Budapest cùng với bác Chương, bạn của bố mẹ tôi, bác đã thu âm của bố mẹ tôi mang sang và thu âm của tôi mang về cho cha mẹ. Sau này mẹ tôi còn kể mãi, chuyện dặn tôi đừng nhìn mặt trời lặn nhiều mà buồn, phải nhìn mặt trời lên vào lúc bình minh. Tôi còn nhớ hai bác sang Hung là để tiếp xúc mật với ông nghị Ngô Công Đức của chính quyền Sài Gòn, tại khách sạn tròn Budapest ở Óbuda. 

Sau đó chúng tôi bắt đầu thân nhau. Bình "con" thực ra là rất lắm tài. Vẽ hay, lắm sáng kiến, đá bóng chút chút, nhưng tinh tế, tai nghe nhạc thẩm âm rất khá (đoạn này hơn đứt Ngô Việt). Đặc biệt, mỏ khá nhọn, ăn nói châm chích chua ngoa. Năm ngoại ngữ, tôi và Bình "con" được phâôn công độc tấu hài bình phẩm hai sắc đẹp, để ghi âm, về sau anh em nghe đi nghe lại cười bò. Nhưng đoạn vừa tả, vừa văng đ.m. đệm điếc tiếng dân tộc một cách duyên dáng, tôi phải tự nhận là thua đứt Bình "con".

Bình "con" sau này có chung với tôi một kỷ niệm ở Debrecen. Số là anh Vinh "còi" (M71) có  một cô em "nuôi" tên là Marika, mặt khá hiền và xinh, như Đức Mẹ. Nàng nói với anh Vinh "còi" từ năm thứ nhất là thích tôi. Khi nào tôi đá bóng là nàng và một cô bạn lại chạy ra sân cổ vũ. Nàng chăm ra sân xem tôi đá bóng, cố nhiên không phải vì tôi đá hay. Thực ra có thể nói là trái lại, tôi đá dở, chỉ trâu bò, và không ngại va chạm dù đối phương có cao to cỡ nào. Đặc biệt tôi luôn mặc cái quần bơi hoa mà có lần chị Nhơn (DEBRECEN.M70) nửa đùa nửa thật nói là trông rất sexy. Tôi có phần nhát gan, có phần ngại vì một số lý do khác, không bắt chuyện với em Marika, suốt gần 2 năm trời. Đến năm Bình "con" xuống dự Tết với chúng tôi, Marika lại thích luôn Bình "con". Chắc hẳn tôi với Bình "con" cùng có điểm tương đồng nằm trong sở thích của em này. Đến giờ, tôi không biết Bình "con" có làm ăn được gì không, chỉ nhớ hắn kể cảm giác ôm em nhảy thế nào với vài comment hơi "phòn thực" không tiện kể lại ở đây.

Cao Bình có tính tò mò, ham hiểu biết, luôn hăng hái với ý tưởng mới, gần như tôn sùng với văn học, triết lý (tuy chẳng bao giờ bỏ công đọc cái gì cho ra đầu đũa). Tôi thích Cao Bình nhất ở cách nhìn đời với cặp mắt bao giờ cũng trẻ trung, trong sáng, nếu đúng môi trường phát triển, đi đúng hướng có thể là một nhân tài về nghệ thuật. Tên này ham chơi, lười học nhưng rất sùng bái kiến thức sách vở, chịu khó nghe các anh lớn và tôi chém gió về mấy chuyện này, và hắn đặc biệt giống tôi ở việc dị ứng với những gì củ chuối hay xấu xí, châm chọc chua ngoa. Năm 1976 và 1978, khi tôi vào TP.HCM, Bình "con" luôn là người đón tôi ở TP.HCM, đi chơi,nói chuyện với nhau đủ mọi chuyện, thậm chí đèo cả Thanh, sau này là vợ theo, đạp xe hàng tiếng đồng hồ trên mọi nẻo đường, kể cho nhau nghe những chuyện không bao giờ kể với ai. Tôi thích triết lý sống của Cao Bình, đơn giản, phân minh, rất chung thủy với bạn bè nhưng cũng rất độc lập, bướng bỉnh."

Cho đến bây giờ Hoàng tử vẫn không thể nào quên được cảm xúc trên chuyến tàu liên vận đó. "Chia tay tuổi thơ có một cảm giác bùi ngùi. Xa gia đình có cảm giác bơ vơ, nhớ phòng khách ấm cúng, bàn viết của cha, với những quầng khói thuốc. Xa những tối thứ bảy hồi hộp bồn chồn, đạp xe dưới những hàng sao đường Lò Đúc ra ngoại ô. Hà Nội thời đó thiếu ánh điện, nhưng bù lại, những đêm trăng, ánh trăng bạc, trắng lóa chiếu xiên qua tán cây, đẹp mê hồn. Không biết bao giờ mới trở lại. Nhớ cô bạn gái cùng lớp cắn đuôi tóc thề trong miệng để dấu nụ cười. Nhưng bên cạnh đó là cảm giác hạnh phúc của tự do, được khám phá mới mẻ của thế giới rộng lớn." 

Hòang tử đâu biết, cuộc đời hắn rồi sẽ là chuỗi chia tay những kỷ niệm thân thương, để vào một hành trình vô tận tìm cái mới mẻ và tìm chính bản thân mình.

Tàu chạy qua những địa danh quen thuộc trong sách vở: Irkusk, Novosimbirsk,...Những sân ga cuối cùng của Siberia, để vào đất Nga. Tàu dừng lại ga Novosimbirsk rất lâu. Hoàng tử vẫn nhớ: sân ga rộng mênh mông, gió thổi hun hút, giọng phát thanh viên như chạy lướt trên sân ga. Các đoàn tàu đứng bên cạnh nhau, phả hơi nước trắng xóa trong bầu không khí lạnh buốt. Mùi khói tàu trong không khí lạnh, không thể quên. Sân ga buổi đêm trông thật buồn, bóng người lang thang trên sân ga, trông thật nhỏ bé cô đơn và phiêu bạt. 

Sau này đọc Dr.Zhivago, đoạn Dr. Zhivago tìm Lara trên sân ga là Hoàng tử lại nhớ tới cảnh đêm ở Novosimbirsk. Những đêm như vậy, hắn thường ra hành lang đứng một mình, Trung và Khánh đều ngủ cả. Có lúc hắn chợt nghĩ Bình Dương có thể chưa ngủ, giá có thể đến toa của nàng để cùng ngắm ánh đèn sân ga thì hay biết mấy. Nhưng chỉ nghĩ vậy thôi, 1-2g sáng gõ cửa toa tàu của người  mới biết không quen, khéo lại thành scandal lớn.

Chúng tôi cùng được thấy tuyết rơi lần đầu. Tuyết nhỏ, chưa thành bông, đậu lại trên tay rồi tan ngay, cảm giác như có ai châm nhẹ vào tay. Nhớ chuyện Pautovski, với tiếng chuông kêu lanh canh, nến nổ tý tách, lò sưởi thơm mùi gỗ sồi ấm sực và những câu chuyện tình người ấm áp.

Cuối cùng, tàu cũng đến Moskva. Cả đoàn được đưa vào Khách sạn Bông Lúa Vàng. Lệnh cho nghỉ 2 ngày đợi tàu đi Đông Âu. Hoàng tử thấp thỏm đợi Đỗ Như Lâm đi chuyến sau, nghe nói sẽ đến Moskva sau chúng tôi 2 ngày. Khách sạn Bông Lúa Vàng, khá đơn giản, nhưng đối với chúng tôi hồi bấy giờ là tốt lắm rồi. Khách sạn ở bên cạnh một khu đất rộng mênh mông, hình như chỗ để triển lãm gì đó hình như là Triển lãm Kinh Tế Quốc dân gì đó.

Trong một lần đứng trước Khách sạn Bông Lúa Vàng, Hoàng tử gặp Bình To. Bình To đi với nhóm học sinh học Đức văn, tức là tốt nghiệp phổ thông trên chúng tôi một lớp, đã học tiếng Đức một năm. Nhóm này đệm tiếng Đức rất kinh, lại túm tụm với nhau, nên mọi người có vẻ xì xào khó chịu. Riêng Hoàng tử thì tuyệt đối không để ý. 

Không nhớ có một việc gì mà chúng tôi đứng túm tụm để xem, thì Hoàng tử bỗng thấy có một tên huých vào mạng sườn rất thô lỗ. Tất nhiên, Hoàng tử huých lại "một cách tế nhị", thì tên kia càng huých dữ. Hoàng tử cau có quay sang, thấy một anh chàng, mặt mũi sáng sủa, trắng trẻo, mũi cao, có thể nói là đẹp trai, hơi lấc cấc, hoàn toàn không để ý đến hắn, chân tay khuyềnh khoàng huých đẩy tứ phía rất thô lỗ, giọng thì oang oang, rất chối tai. 

Chính đó là Bình To sau này sẽ trở thành chiến hữu của chúng tôi. Tên này có giọng trời cho, nói bình thường có thể làm bạn gái lộng óc đi bệnh viện cấp cứu, nhưng rất để ý chăm sóc các bạn gái liễu yếu đào tơ. Biết thế nên sau này sợ công phu "Sư tử hống" gây ra tai nạn, hắn cố công nói thật nhẹ, lại biến thành khàn khàn như vịt, đặc biệt khi nói chuyện với phụ nữ nghe rất tức cười. Những lúc đó Hoàng tử chỉ ước Bình To nói giọng thật hết volume để coi mấy cô gái kia bạt vía thế nào. 

Trái với bề ngoài lấc cấc, Bình To là một tên rất hiền lành, thẳng thắn, cư xử với tên này rất thoải mái vì hắn dễ tính. Năm 1980, Hoàng tử vào TP HCM, gọi Bình To đến chơi. Hắn vừa mò tới, không hiểu sao bỗng nhiên Hoàng tử cảm thấy buồn ngủ. Hoàng tử bảo Bình To cởi áo ngoài. Hắn trố mắt. Hoàng tử chỉ nói: 

- Tao buồn ngủ. 

Hai thằng lăn ra ngủ một trận đến tối, như thời ở Hung rồi chia tay. Sau này hắn cũng chỉ kể lại đúng một lần chuyện này: "Tao đến thăm thằng Việt ở Hà Nội vào, nó lại mời tao đi ngủ."

Nhớ lại chuyện này Hoàng tử nghĩ: "Phải tay hắn có lẽ thành chuyện cười nhiều tập."

Trở lại lần gặp đầu tiên với Bình To, với Hoàng tử thì hoàn toàn không vui vẻ như gặp mấy tên khác. Hoàng tử nhớ có nói lại với Bình Con về nhân vật huých đẩy mới gặp này. Chỉ thấy Bình Con nói bọn Đức văn nói chung là lấc cấc có lẽ hôm nào phải gọi đám học sinh miền Nam đánh nhau một trận. HTB không có thời gian để ý tới những chuyện như thế.

Có lẽ mỗi người mỗi tính, nhưng hồi đó, chúng tôi rất máu me "hiếu chiến". Hễ ngứa mắt (trái tai gai mắt) là ngứa cả tay chân.

Bây giờ thấy lũ trẻ lưu manh tụ tập manh động hỗn chiến lại nhớ cái thời"ngựa non háu đá" của chúng tôi.

Chỉ khác nhau ở thời chiến và thời bình.

Ko biết nếu sinh ra thời buổi Gen Z, tôi sẽ là ai? Có tốt hơn, hay tệ hơn ngày xưa, bởi "con người là sản phẩm của xã hội". Mà nay thì kẻ gian ngang ngược, ngông nghênh lắm (là chuyện cái nước mình nó thế, ko phải như ở các nước mà xã hội phát triển theo trật tự hình thành và chuyển biến theo chiều hướng tốt hơn).

Hoàng tử bàn với Khánh và Trung phải tranh thủ đi thăm lăng Lê Nin và Moskva. Lý do thăm lăng Lê Nin là vì chỉ biết về Moskva có thế và có một câu chuyện đọc trong sách lớp 4, về Hồ Chí Minh đến Moskva đội trời tuyết đi viếng Lê Nin. Vậy thì chúng tôi cũng làm như thế. Hoàng tử chẳng có thần tượng lãnh tụ nào từ bé, thăm Lê Nin cũng chẳng vì lý do Đoàn Đội nào. Chỉ muốn thế thôi. 

Khánh có chị gái là chị Hương đang học ở Moskva, ra tận ga đón. Chị Hương dáng cao lớn, ăn mặc như các cô gái Âu, trắng trẻo, cười có răng khểnh rất xinh, đặc biệt là tính đôn hậu, dễ mến. Chi Hương đưa chúng tôi đi GUM, XUM gì đó và đến Quảng Trường Đỏ. Hình như vẫn có một số ảnh, chị Hương chụp cho chúng tôi và Khánh ở Quảng Trường Đỏ. Hình như tên Trung đồ gốm không đi vì sợ lạnh. Hoàng tử nhớ loáng thoáng là đám đi theo chị Hương khá đông, nhưng chỉ hắn và Khánh là quyết tâm vào lăng Lê Nin.

Khánh như thường lệ vẫn ủng hộ các ý tưởng của Hoàng tử đến cùng. Hàng dài vô cùng, gió cuối tháng 10 ở Moskva lạnh buốt. Đợi rất lâu, nên răng đánh vào nhau lập cập. Thực ra Quảng Trường Đỏ và tường điện Kremlin khá đẹp, nhưng đúng là lạnh tối tăm mặt mũi, không còn thiết ngắm cảnh. Cuối cùng thì cũng vào được bên trong, ấm áp và đỡ gió hơn, thấy một ông đầu hói, trắng toát, nằm đó, ánh đèn tim tím chiếu sáng, trông hiền lành, không giống Lê Nin trong các ảnh hay trên sách báo. 

Hoàng tử cũng ngạc nhiên là không thấy cảm xúc gì mấy, nhưng cũng hài lòng và tự hào là thực hiện xong một dự định. Kế cũng đáng tự hào vì phải kiên gan đợi hơn 2 tiếng ngoài gió lạnh. Có cớ để chém gió với bọn Bình Con, Thắng, Hưng,... Trung "đồ gốm" thì không kể vì chắc hắn không coi quyết tâm cao là một cái gì có giá trị trong cuộc sống.

Quảng trường Đỏ, Moskva - 1972: (Từ trái qua) 1. Phan Nguyễn Khánh, 2. Anh Dũng "răng vàng", 3. HTB, 4. Nguyễn Văn Bảy, 5. Bình Con, 6. Ngô Tiến Nhân, 7. Vinh "thâm", 8. Nguyễn Ngọc Hưng, 9. Nguyễn Lanh

Từ Moskva chúng tôi lên đoàn tàu của Hung để đến Budapest. Chúng tôi dừng lại ở ga Csop để làm thủ tục nhập cảnh trước khi đoàn tàu đi tiếp vào đất Hung. Ở ga biên giới, toàn bộ đoàn tàu được nâng lên để ráp vào hệ thống đường ray của Hungary. Đặt chân đến Hungary vào một ngày tháng 9 năm 1972 là một sự kiện trọng đại trong cuộc đời tôi. Kể từ lúc ấy, tôi bắt đầu trở thành một người khác hẳn với cậu bé ngây ngô và dại khờ của 17 năm về trước.

Cho đến ngày rời Hà Nội lên Đại Từ tập trung để đi nước ngoài, mong mỏi của tôi là được đi Liên Xô, vì thời đó hình ảnh của Liên bang Xô-viết ở VN đã gieo vào tâm trí của nhiều người rằng: Liên Xô mới thật sự là thiên đường XHCN. Qua sách vở và truyền thông đại chúng, tôi biết rất ít về Hungary. Đối với tôi khi ấy, Liên Xô là đất nước vĩ đại với nhiều cái nhất. Các nước khác trong phe XHCN đều bé nhỏ về mọi mặt so với "quê hương của Cách mạng XHCN tháng 10". Tôi mơ ước được đến những xứ sở khi ấy với tôi như thuộc về một thế giới khác, hoàn toàn cách biệt tưởng chừng không thể chạm tới được, những thiên đường của con người so với Việt Nam. Vì vậy, tôi đã sung sướng vô cùng khi biết mình sẽ được đi nước ngoài, tuy rằng, khi nhận quyết định sẽ học ở Hungary tôi nghĩ là mình không may mắn so với những ai được đi Liên Xô.

Và bây giờ, kể từ hành trình xuất ngoại đầu tiên ấy, tôi lại viết về nơi mà tôi không bao giờ quên, một nơi rất gần gũi với nhiều người trong chúng ta, về một thời tuổi trẻ đầy sức sống và những ước muốn bay cao... về một đất nước tươi đẹp của nhiều kỷ niệm. Dân gian có câu: "Đi một ngày đàng học một sàng khôn". Với những cô cậu học sinh còn non choẹt như chúng tôi lúc ấy, Hungary có quá nhiều điều mới lạ và hấp dẫn. Như lời của một bài ca mà Koncz Zsusza đã hát, những cặp mắt háo hức của chúng tôi lúc ấy giống những cái cửa sổ chỉ muốn mở thật lớn để thu hết cả thế giới vào...

Hungary đã là một giấc mơ có thật của tôi. Cho đến nay, những ngày sống ở Hungary, với tôi vẫn chỉ như mơ trong cảnh thật ở VN lúc này... Khi đó Việt Nam phải chiến đấu gần 3 năm nữa thì chiến tranh mới kết thúc. Còn với Hungary thì chiến tranh đã trôi qua gần 30 năm. Nước Hung chào đón chúng tôi thật rộng lòng và đầy thông cảm. Thế nhưng cả lũ chúng tôi còn ngờ nghệch lắm, ko cảm nhận được hết tất cả những điều đó...

(còn nữa)

Logic và bản chất của tri thức,

  1. Logic là quy tắc suy luận được những người suy nghĩ đồng thuận cùng chấp nhận chọn làm tiêu chuẩn cho suy luận. Logic được hệ thống hóa lần đầu cách đây khoảng 2400 năm và trở nên mạnh mẽ làm cơ sở cho tư duy khoa học và đặc biệt là toán học. Ngày nay hệ thống logic này vẫn là cơ sở của máy tính, AI và đang ngày càng tràn ngập trong đời sống của chúng ta, những sinh vật có ý thức và tri thức. Loại logic này là logic mệnh đề. 

    2. Đến thế kỷ 19, G.Frege mở rộng logic với logic vị từ cho những quy tắc cơ bản của diễn dịch và quy nạp trong việc sử dụng các câu có lượng từ "với mọi" và "tồn tại". Tuy logic lượng từ không có gì mới lạ và hiển nhiên như "thiên kinh địa nghĩa" nhưng hầu hết các sai lầm trầm trọng của chúng ta đều đến từ lỗi logic vị từ. Khi chúng ta, đặc biệt khi có tí quyền, suy diễn và giải thích luật, chụp mũ chính trị, phân biệt chủng tộc, chúng ta đều sử dụng lỗi vị từ, tổng quát hóa vô lối, cảm tính và sử dụng cảm xúc thay thế lý trí. 

Cho đến đây thì những gì tôi vừa nói không có gì mới lạ, ai cũng có thể nói. 

     3. Điều đáng nói là người Á Đông không sử dụng logic mà họ sử dụng một lối diễn ngôn, mang màu sắc ngụy biện từ góc độ logic, từ quan sát và trực giác áp đặt chân lý.  Vì thế vào thế kỷ 17-18 khi khoa học phương Tây tràn vào Trung Quốc và tỏ ra sức mạnh của nó, trước hết là việc Thang Nhược Vọng sử dụng khoa học thiên văn để cải tiến nông lịch Trung Quốc, thì người Trung Quốc tâm phục khẩu phục coi đó là một bí kíp gọi là "la tập kinh". Đó là phiên âm chữ logic, người Trung Quốc phiên âm đọc khá giống "lâu chịch", sang Hán Việt mới khác hẳn thành "la tập".  Người Việt thì đáng buồn là tới thế kỷ vẫn khinh rẻ khoa học phương Tây dựa trên logic đến nỗi phủ nhận bóng đèn mọc ngược và xe không ngựa kéo do ám ảnh khiếp sợ "âm dương ngũ hành" học mãi không hiểu bản chất. Điều đó trong giới sĩ phu ngày nay vẫn còn khá phổ biến.

    4. Bây giờ chúng ta đặt một câu hỏi thực chất hơn bắt đầu từ nhận xét sau: nếu phép suy diễn là việc từ một chân lý (giả định) tổng quát hơn để đi đến một kết luận đặc thù ít tổng quát hơn, kiểu "mọi người đều chết, Socrates là người, nên Socrates chết". Nghĩa là phép suy diễn không cho ta tri thức mới. Chúng ta đã biết mệnh đề tổng quát rồi thì suy diễn chỉ cho ta một bộ phận của thông tin đã biết. Như vậy, việc suy diễn, chứng minh chỉ để thuyết phục người khác chứ không phải là cách sản xuất tri thức mới.  Cố nhiên trong những tình huống phức tạp thì phép suy diễn không hiển nhiên, do bộ não của chúng ta không có thuật toán phân tích tốt. Nhưng trong tương lai, một thế hệ AI đủ mạnh sẽ có khả năng xử lý các suy diễn phức tạp.  Tuy nhiên, nhưng nếu vậy thì vì sao toán học và khoa học sử dụng tư duy logic lại mạnh mẽ, dẫn chúng ta đến tri thức mới. Đó là câu hỏi không hề tầm thường tôi đặt cho lớp học sinh tinh hoa VIENOVA trong bài giảng gần đây nhất. 

     5. Từ đó chúng ta có thể đặt tiếp câu hỏi: tri thức mới sẽ sinh ra trong nghiên cứu khoa học công nghệ ở thao tác nào, nếu không từ suy diễn logic. Và nếu suy diễn không tạo ra tri thức mới vai trò của logic trong việc tìm ra tri thức mới là gì và vì sao logic lại mạnh mẽ đến mức ở thế kỷ 17-19 người Tàu khiếp sợ, người Việt dửng dưng như vậy?

      6. Trước hết, quyết định của chúng ta, coi như kết quả của "tư duy" dựa trên 2 yếu tố: "cảm tính" và "lý tính". Lý tính lựa trên lập luận bằng logic "tôi quyết A với do B đúng, B đúng bởi vì X và/hoặc Y đúng".  Còn "cảm tính" dựa trên cảm xúc và trực giác "Tôi quyết C vì tôi cho rằng Z, thích U và/hoặc ghét V". Chúng ta là một loài sinh vật thượng đẳng khác biệt bởi vì có lý tính ở mức cao. Mọi thú có vú đều có chút lý tính, tuy ở trình độ thấp hơn chúng ta do chúng không có ngôn ngữ logic và không biết cười (Tôi nói "do" là hơi liều, nhưng rõ ràng người khác vật ở lập luận và cười, còn chó cũng biết khóc và sủa). Dù vậy, thật bất ngờ, chưa tới 20% quyết định của con người đến từ lý tính, phần còn lại là do cảm tính.  Bạn hỏi tôi lấy đâu ra con số đó? Có nghiên cứu hẳn hoi, nhưng đơn giản nhất là thống kê từ Tây Du Ký, Đường Tăng nghe Trư Bát Giới (cảm tính) bao nhiêu lần so với nghe Tôn Ngộ Không (lý tính). Mà đó là cụ Trần Huyền Trang đạo cao đức trọng chứ không phải người trần mắt thịt như ta. Con số 81 kiếp nạn cũng đủ là thống kê số lớn.

      7. Và đương nhiên quyết bằng cảm tính thì sai rất nhiều, mặc dù cũng có khi đúng với xác suất không cao. Những người bán hàng hẳn biết người mua hàng ít khi quyết mua (đặc biệt là mua sắm công) dựa  trên các yếu tố như hàng tốt, giá rẻ, dịch vụ thuận tiện. Họ mua dựa trên cảm xúc một phần (nhân viên bán hàng đẹp đẽ, nói hay) phần còn lại là chính họ cũng không biết tại sao. Ta suy đoán nó là từ "trực giác" tức là không từ quan sát, cảm xúc, lý trí, niềm tin có lẽ là "trí huệ bát nhã ba la mật đa" (tôi nói đùa chút cho đỡ căng thẳng) hay cái gì đó tương tự. Cảm tính sai do áp dụng ngụy biện ngược với logic, đặc biệt là logic vị từ, tổng quát hóa vô nguyên tắc. Kiểu như vua Sở nói chuyện với Án Anh khi bắt được mấy người Tề ăn trộm ở Sở "người Tề hay ăn trộm lắm nhỉ", Án Anh trả lời cũng bằng logic ngụy biện đó "người Tề ở Tề không thấy ăn trộm, hay vì sang nước Sở mới học thói ăn trộm chăng".

      8. Như vậy logic có chức năng lọc các ảo giác sai lầm của cảm tính. Nếu chỉ có vai trò bộ lọc thì logic chắc không thể mạnh mẽ như chúng ta đã thấy. Bởi vì nếu chúng ta công nhận một hệ tiên đề hình học và giải các bài toán, chứng minh mọi định lý có thể suy ra từ hệ tiên đề đó, thì không thể ra tri thức mới mà chỉ là "vận dụng tinh xảo" hệ tiên đề đó mà thôi và mọi thứ chúng ta tìm ra đều chỉ là chân lý cục bộ, trường hợp riêng của tập tri thức do hệ tiên đề đó đem lại. Tri thức mới chỉ xuất hiện khi chúng ta đặt giả thiết "nếu không phải vậy thì sao". Chúng ta có thể đặt ra giả thuyết đó từ hai cách: a. Phát hiện mâu thuẫn với "cảm giác"  b. "giả thuyết" hoàn toàn dựa trên "lý tính". 

     9. Kẽ hở bằng lỗ kim nhưng đủ cho con lạc đà chui qua là logic thuần túy không có đúng sai mà chỉ có "hợp lệ". Logic hợp lệ cho phép chúng ta xét tới các khả năng còn lại mà tri thức hiện tại chưa xét tới thậm chí mâu thuẫn với tri thức hiện tại. Cho dù bài toán thực tế có đơn giản đến mấy chúng ta cũng thường có một bài toán hình thức đơn giản hơn với vô số "giả thiết ẩn" (Nếu sai thì gọi là "ngộ nhận", nếu đúng thì gọi là "trực giác thiên tài". Đương nhiên đúng trường hợp này có thể sai trong trường hợp kia và ngược lại). 

   10. Như vậy tri thức gồm các "chân lý" diễn ngôn (Tôi không xét tới các tri thức không thể diễn ngôn như của nhà Phật. May thay, người Việt chúng ta có các từ khác như "trí huệ" mà người Tàu không thể phân biệt được với "trí tuệ") và thuộc về hai mảng. Mảng chúng ta suy diễn ra từ một số nguyên lý cơ bản và khi đó Toán học và logic là quyền năng tối thượng, cho đến khi AI có thể tạo ra các máy suy diễn tốt hơn, vét cạn mọi chân lý diễn ngôn cục bộ. Mảng còn lại chính là nhờ cảm giác và trực giác không ngừng nghi ngờ và mở rộng hệ tri thức đã có. Nói một cách khác cảm giác và trực giác tuy hay sai lầm nhưng đó mới là cội nguồn sáng tạo. Đó cũng là cái giá phải trả cho sáng tạo. Các nhà thiên tài có thể sai lầm lẩn thẩn, hiển nhiên, nhưng chúng ta vẫn phải quý trọng và cưng họ như trứng mỏng vì tài năng vốn mong manh. Ta vẫn cần và phải chịu đựng được họ.

    9. Cuối cùng tôi muốn nói thêm, chính vì sáng tạo và tài năng, chúng ta vẫn nên dành thời gian thích đáng cho văn học, nghệ thuật, tôn giáo, triết học là những nơi rèn giũa "trực giác" và ra thiên nhiên, gặp gỡ các cô gái xinh đẹp là nơi rèn giũa "cảm giác".

Nguyễn Ái Việt (DEBRECEN.vidi72)

Phụ nữ

Rốt cuộc, phụ nữ thật sự cần gì?

Một người đàn ông sáu múi hay sáu chiếc xe?

Có lẽ điều đó còn tuỳ vào từng kiểu phụ nữ và từng giai đoạn trong hành trình trưởng thành của họ. Nhưng khi đã đi qua những ngộ nhận đầu đời về sức hấp dẫn, đã từng sống đủ với những điều tưởng là mơ ước, người phụ nữ sẽ nhận ra: họ không thật sự ưu tiên “sáu múi”, cũng không cần “sáu chiếc xe”.

Thứ họ khao khát, là được là chính mình trong một mối quan hệ. Chỉ cần như vậy thôi, mọi thứ còn lại mới có ý nghĩa. Bởi không có tự do nào hạnh phúc hơn việc được sống chân thật mà vẫn được yêu thương trọn vẹn.

Trong tất cả những điều phụ nữ tìm kiếm ở một mối quan hệ, có ba yếu tố cốt lõi không thay đổi:

Sự an toàn (về vật chất, sức khỏe, cảm xúc)

Sự tin tưởng (sự chung thủy, thành thật, cảm giác được chấp nhận, được yếu đuối mà không bị phán xét)

Sự đồng điệu giá trị sống (cùng tần số, cùng nhìn về một hướng)

Phụ nữ không phải là sinh vật bị chi phối hoàn toàn bởi ham muốn vật chất. Điều họ cần sâu xa hơn, là sự kết nối tinh thần. Và điều tổn thương nhất, chính là bị định nghĩa rẻ rúng.

Giá trị của một người phụ nữ không nằm ở việc cô ấy chọn ai, mà nằm ở chỗ cô ấy có dám không chọn, nếu mối quan hệ đó khiến mình đánh mất bản thân.

Đã có rất nhiều thế hệ phụ nữ đi qua, âm thầm hoặc dũng cảm phá vỡ những định kiến giới. Nhưng đến hôm nay, vẫn có người nói rằng phụ nữ không nên thành đạt, rằng đàn ông thông minh sẽ không bao giờ lấy phụ nữ thành đạt làm vợ.

Nếu Hai Bà Trưng còn sống, chắc hẳn sẽ rất đau lòng khi nghe điều này. Vì các bà đã leo lên lưng voi không phải để chứng minh rằng mình hơn đàn ông, mà bởi không thể tiếp tục cúi đầu trước một định nghĩa bị áp đặt.

Chúng ta không thể tiếp tục định nghĩa giá trị phụ nữ bằng mức độ dễ bảo, bằng khả năng giữ lửa cho đàn ông hay số lần im lặng đúng lúc.

Phụ nữ có thể dịu dàng, và vẫn có thể thành đạt. Họ có thể làm lãnh đạo, và vẫn là một người mẹ, một người vợ, một người tình đầy cảm xúc. Sự hiền hậu không nằm ở việc chịu đựng, mà ở cách họ dùng quyền lực bằng lòng nhân hậu.

Nếu có ai đó e ngại phụ nữ giỏi giang, thì vấn đề không nằm ở người phụ nữ. Nó nằm ở sự bất an của người đàn ông khi đứng cạnh trí tuệ mà anh ta không kiểm soát được.

Một người đàn ông thực sự thông minh sẽ không sợ tiếng nói của phụ nữ. Anh ấy không ngại khi người phụ nữ có tài sản, có danh tiếng, địa vị, và càng không cần biến cô ấy thành một sự lựa chọn trong thế giới của mình. Anh ấy chọn đồng hành, chứ không chọn ai đi sau lưng.

Phụ nữ không cần xin phép để được toả sáng. Họ cũng không cần làm mình nhỏ lại để người khác thấy mình đủ lớn. Và họ chắc chắn không sinh ra để trở thành sự chọn lựa của ai cả.

Họ là chính họ, một bản thể tự do, đủ đầy, sâu sắc, dịu dàng và mạnh mẽ. Và nếu một người phụ nữ như vậy đến với bạn, đó không phải là điều bạn kiểm soát. Mà là điều bạn có may mắn đồng hành.

FB-Một lần tới nhân gian, phải sống đời rực rỡ

Câu chuyện của chúng tôi (1)

Một xh tốt, đó là xh mà khi hội nhập vào nó, con người trở nên tốt hơn!

Và hội nhập là theo nghĩa nào: là hòa tan chẳng để lại gì, hay chỉ mang hình thức của 1 cục sắt, luôn sống với giấc mơ của thép đã tôi (vô cùng kiên định, vô cùng bảo thủ)?

------------

Đây là 1 câu chuyện pha trộn, ghi lại từ những câu chuyện của nhiều người, ở cái thời đẹp đẽ nhất của chúng tôi, cũng là thời kỳ bi hùng nhất của dân tộc. Thời của những chiến tích Điện Biên Phủ ghi tạc vào lịch sử. 

Chuyện của tôi là 1 chuyện buồn, ko có gì đáng kể, bởi tôi đã phí hoài nửa đời mình với những "vấp ngã dại khờ" của thời trai trẻ, nhưng những gì tôi biết, những người tôi quen lại rất đáng kể. Kể để nhớ lại, nhưng còn phải suy nghĩ, và trăn trở với hôm nay: tại sao tất cả lại như thế? 

Chủ đề vẫn xoay quanh câu nói của Fidel Alejandro Castro Ruz: "Con người là sản phẩm của xã hội"

và chúng ta là ai, đang sống ntn? Điều mà tôi thường nhắc lại trong những lần viết về xh và con người.

Thế kỷ trước, chúng tôi đến Hungary với hành trang hầu như chẳng đáng gì về vật chất, nhưng được trang bị 1 hành trang tinh thần vô cùng hoành tráng (có lẽ do sống theo chủ nghĩa giáo điều made in Vietnam?). Lũ chúng tôi như những đứa trẻ bước ra với thế giới, rất ngơ ngáo, chưa bao giờ tiếp xúc với những cơn gió lành, những luồng tư tưởng mới mẻ đến từ những phương trời xa lạ. Lúc đó là mùa Thu năm 1972, sau đó ở HN diễn ra trận Điện Biên Phủ trên ko (xảy ra sau Điện Biên Phủ dưới đất 18 năm) còn tôi là 1 chú nhóc 17 tuổi.

Chuyện của tôi

Bởi tôi lúc đó đúng là 1 chú nhóc, nên bây giờ nhớ lại nhũng ngày đẹp ấy, tôi hay nhận mình là Hoàng Tử Bé (HTB) cho giống câu chuyện mà tôi rất thích của Antoine de Saint Exupéry thôi, chứ cậu bạn của tôi mới xứng với cái danh xưng này bởi chính cô bạn gái người Hung đã gọi cậu ta như thế. Còn cậu ấy thì lại ko nhận mình là HTB, cậu ta chỉ thổ lộ rằng: mình là người "cố gắng sống chân thành, trân trọng mỗi rung động của mình, mỗi khi nhớ Hoàng Tử Bé" thôi.

Hình ảnh (Từ Album QB): Lũ chúng tôi @ NEI, Năm học 1972 - 1973 

Hàng trên, từ trái qua là Chu Đình Chí, chú bé vui vẻ. Kế bên là Trung, biệt danh là "chủ lò gốm" (tôi cũng chả biết tại sao!). Cạnh Trung là người đang gõ mấy chữ này. Rìa phải là tên Ái Việt, mà từ bây giờ tôi sẽ gọi là Hoàng tử (HTB).

Hàng dưới là 2 nhân vật rất đáng nể: Bên trái là Phan Nguyễn Khánh, cả bọn đều nể tên này ngay từ dạo ấy. Tên còn lại là Quang Bình, biệt danh là "Bình to" (ko biết vì to mồm hay để phân biệt với tôi là "Bình con"). Tên này, theo tôi thì chơi càng lâu, càng nể! 

Bọn tôi (là những người trong ảnh) và những người khác bắt đầu hành trình đi Tây từ Đại Từ, vùng này là 1 huyện của Thái Nguyên. Bây giờ có lẽ ko còn tên theo quy định hành chính mới. Chiến tranh phá hoại ở miền Bắc chưa chấm dứt (sau chiến dịch ném bom Hà Nội bằng B-52 thất bại, Nixon mới chịu ký Hiệp định Paris) nên những học sinh đủ điểm thi ĐH và cán bộ ở khắp mọi miền từ Vĩnh Linh trở ra, nhận được giấy báo tập trung đi học nước ngoài, đều đến đây để học chính trị, làm các thủ tục cần thiết, chia đoàn theo danh sách LHS của từng nước, nhận Hộ chiếu rồi chờ đến ngày đi bằng ô tô tới Đồng Đăng, lên tàu rời VN sang TQ. Sau đó chuyển sang tàu chuyên xa ở ga Bằng Tường, tiếp tục chặng đường đến Moskva, từ đây sẽ tách ra để đến các nước khác nhau bằng tàu hỏa. 

Chuyến đi của bọn tôi đến Hungary là 1 hành trình đã đi vào ký ức của 1 thời đáng nhớ, với nhiều tình tiết thú vị mà Hoàng tử đã kể lại rất hay trong loạt bài "Tàu liên vận". Ngay trong bài đầu, Khánh xuất hiện rất ấn tượng với hình ảnh "tóc xoăn, mặt vuông, lúc nào cũng ra vẻ điềm đạm mặt lạnh, nhưng nhạy cảm". Còn Trung thì "hiền lành, tính hơi nhà quê, lúc nào cũng ngơ ngác, nhớn nhác như mất cái gì". 

Vốn bản tính "cởi mở, luôn luôn cần đồng bọn để bày trò nghịch láo" nên Hoàng tử kết giao ngay với Khánh và Trung khi đoàn Hung nhận lệnh lên đường. Sau khi nhanh chóng làm thân với Khánh và Trung, tên này biết được một thằng nhà ở Tô Hiến Thành, thằng kia ở Khu tập thể Bờ Sông, và còn giao ước với nhau: "là sẽ luôn đi với nhau". 

Câu chuyện càng ngày càng ly kỳ vì Hoàng tử là 1 cây viết rất sắc nét, rõ ràng đến từng chi tiết. Tên này có trí nhớ rất tốt, lại là dân chuyên toán hạng siêu, nên chuyện nào viết ra cũng rất chí tình chí lý. Có nhiều đoạn đọc xong tôi mới thừa nhận vì ko còn nhớ rõ, nhưng nhiều đoạn thì quả tình cả tôi cũng thấy như mới xảy ra hôm qua vì còn nhớ như in. Công nhận: HTB viết rất đúng, từng dòng từng chữ, ko sai chút nào!

Ko phải bỗng dưng Hoàng tử để ý đến Khánh. Trên đường từ Đại Từ đến Đồng Đăng, chúng tôi nghỉ lại ở thôn Nà Mạ (Cao Bằng), quê hương của anh Kim Đồng nổi tiếng mà chúng tôi ai cũng biết. Mọi người được chia thành từng nhóm và bố trí vào các nhà dân. Bọn Khánh, Việt, Trung vét tiền nhờ chủ nhà làm 1 bữa cơm tươm tất. Ngồi ăn với ông chủ, Hoàng tử nhanh nhảu hỏi:

- Bác được mấy người con?

Chủ nhà nói:

- Tôi được mỗi một đứa.

Đoạn ông chỉ vào thằng bé đang ngồi cùng ăn. Thấy trong nhà có nhiều đàn bà con gái, Hoàng tử hỏi ông:

- Thế mấy người kia là ai?

Chủ nhà đáp:

- Bọn nó đều là con gái tôi, nhưng tính làm gì.

Hoàng tử nghe vậy bấm bụng khoái chí, nhưng ko dám cười. Đến tối, Khánh ta mới tủm tỉm buông 1 câu:

- Đ.M., con gái ko tính.

Nghe câu này, HTB nghĩ ngay: "Thằng này có óc quan sát, trào phúng, chơi được".

Chúng tôi rời thôn Nà Mạ trong đêm tối và đi bộ đến lúc tờ mờ sáng mới đến Đồng Đăng. Đường khó đi nên Hoàng tử vấp phải đá liên tục, đứt cả quai dép, sứt cả chân. Cả bọn vẫn sát bên nhau, ko rời. Lúc lên tàu, theo quy định (có người phổ biến) ko được mang tiền qua biên giới, Khánh và HTB thì đã nhẵn túi, riêng ông chủ lò gốm tỏ ra bất an, ngọ nguậy ko yên. Thấy thế, HTB hỏi:

- Mày có vấn đề gì?

Tên Trung nói:

- Tao còn tiền, làm sao bây giờ?

HTB bảo:

- Sao tối hôm qua mày ko nộp mà chén nốt cho khỏe!

Trung nói:

- Nhưng tao có nhiều quá. Mang đi hơn một trăm.

Hoàng tử nghĩ bụng "Đ.M, thằng này con nhà in ra tiền chắc, giàu thế". Rồi nhớ lại lúc nó lên đường, chú Huy Phương, bố nó phải chạy đi vay trước Nhà Xuất Bản Văn học 40 đồng (để sau viết sách trừ nợ). Ông để lại nhà 5 đồng, 2 bố con lên Tạ Hiền ăn phở 2 đồng, HTB cầm đi 33 đồng đã thấy nhiều lắm. Nghĩ lại, nó thấy bố của Trung làm giám đốc Ngân Hàng, chắc là biết dành dụm (ko phải chấm mút như bây giờ) nên mới đưa cho con 1 khoản như thế. HTB bảo Trung:

- Đâu, mày tòi ra đây ngay!

Trung đưa cho nó khoảng 12 đồng (hồi đó với bọn tôi là 1 số tiền lớn, tiêu 1 tháng cũng thoải mái). HTB vo viên lại, nhét vào gạt tàn thuốc lá. Thấy thế, tên Trung bất mãn:

- Sao lại vứt bỏ tiền đi như thế?

HTB quạt luôn:

- Vớ vẩn, mày muốn bị đuổi về hả. Để đây rồi thế nào cũng có người nhặt được tiêu hộ.

Tên Khánh ủng hộ:

- Đúng mẹ nó rồi!

Nghe vậy, Hoàng tử lại nghĩ: "Thằng này ngôn ngữ hợp với mình. Trung thì luôn dấm dúi anh em làm một cái gì khác, khó lường trước."

Tôi vốn thích đi đó đây, nên đi đâu cũng muốn dòm ngó cảnh tình, nhân thế. Chỉ tiếc là hồi đó ko ghi Nhật Ký để bây giờ viết lại câu chuyện của mình. Sau khi tàu rời ga Đồng Đăng, tôi rất muốn thấy biên giới giữa ta và TQ ntn. Cảm xúc đương nhiên là bồi hồi bởi vì đây là ranh giới xác định lần đầu tiên tôi rời khỏi VN, bắt đầu với cuộc sống xa nhà lâu dài nên xao xuyến lắm. 

Còn Hoàng tử đã ghi lại đoạn này bằng cảm xúc rất thật, rất cảm động: Lúc đoàn tàu chạy qua biên giới, cậu ta thấy "lòng hơi se se lại, nhớ bố mẹ, em gái, cô bạn gái cùng lớp và mấy thằng bạn ở lại. Trong hai tháng ở Đại Từ, tôi say sưa và rất thú vị với cảm giác trở thành người lớn. Được tự mình làm chủ việc đánh giá hành vi của mình, không có ai khen ngoan, chê hư, chăm hay lười, nên tôi ít nghĩ đến chuyện nhớ nhà. Chào tuổi thơ, chào những tối thứ bảy chạy đường Tẩy, chém gió. Chào những con đường ra ngoại ô, đầy ánh trăng. Chào những chiều tím trên hồ Gươm. Chào tiếng piano văng vẳng từ Câu lạc bộ thiếu niên. Tự nhiên tôi thấy nhớ đến xé lòng mọi thứ, chỉ muốn quay về. Nhưng bố tôi đã dặn: đàn ông đã lớn phải biết tự làm chủ tình cảm."

Đúng là 1 bản Tuyên ngôn độc lập của 1 cậu trai rời khỏi gia đình, giã từ tuổi thơ và bắt đầu cuộc sống của 1 người lớn. Còn tôi thì thời thơ ấu vẫn kéo dài, có lẽ vì thế mà tôi thích Hoàng Tử Bé của Saint-Exupéry. Tuy nhiên, nét chung của chúng tôi là những học trò cấp 3, sang Hung học hành như những "học trò cấp 4" (theo nhận xét của 1 anh học Vật lý lý thuyết sau này đã nói). Hoàng tử là 1 trong những người ngoại lệ và có những khác biệt do sớm nhận thức được rằng: đây là lúc trở thành người lớn. Phải biết tự chủ về hành vi của mình như 1 người đàn ông thực sự. Sau này, ngay từ những năm  đầu ở Hung, tôi đã thấy HTB có những chuyển biến và trải nghiệm rất đáng kể, chủ yếu là từ quan niệm về độc lập và tự do trong cuộc sống.

Trở lại với con tàu đưa chúng tôi qua bên kia biên giới. Sang đất TQ Hoàng tử để ý đến "mấy cô gái Trung Quốc mặc quân phục, áo sơ mi trắng, sạch sẽ, xinh xắn." Hắn còn mô tả thêm:"Rất nhiều binh lính. Ga Bằng Tường rộng mênh mông, gió hun hút. Chúng tôi bị giam đói gần như cả ngày nên thấy hơi lạnh, co ro với nhau." 

Dù ko có gì ăn, nhưng đoàn đã phát tiền Nhân Dân Tệ để tiêu vặt. Tôi thì chẳng nhớ gì đến vụ tiêu xài ntn, vì hàng tiêu dùng ở TQ được bày bán khá nhiều. Những món lặt vặt như bấm móng tay, bánh kẹo và thuốc lá v.v. về hình thức đều đẹp mắt và hấp dẫn hơn hàng hóa của VN. HTB thì để ý đến thuốc lá và nhận xét: "Bao thuốc lá của Trung Quốc đẹp hơn, thơm hơn thuốc lá Việt Nam thời đó, còn hút thì như nhau". Ngoài việc mua 1 ít phong bì, tem thư, bưu ảnh, Hoàng tử mua 1 bao Trung Hoa Bài để hút cho biết (theo lời dặn của 1 cậu bạn tên là Lâm ở Đại Từ) và ko quên rút ra 1 điếu, bỏ vào bao thư gửi cho bố (sau này HTB mới biết chú Huy Phương cũng nhận được và đã hút điếu thuốc đó).

Chuyện của Hoàng tử mà ko có bóng hồng nào, dù chỉ thoáng qua, thì vẫn thiếu thiếu, chưa mang tính cân bằng theo nghĩa hoàn chỉnh (tự nhiên/normal, nhẽ ra đúng nghĩa phải là natural, nhưng với bọn tôi thì normal rõ hơn). Đoạn này bắt đầu từ lúc chuẩn bị lên tàu ở Bằng Tường.

Cuối cùng thì tàu liên vận cũng tới, xa xa trên sân ga thấy mấy bạn gái, trong đó có một cô rất xinh, nhấm nháy gì đó với bọn tôi, rồi cười. Khánh gọi:

- Việt đâu, làm gì đó đi!

Hoàng tử nhà ta bèn giơ tay vẫy vẫy. Các bạn đó cười, đẩy cô bé xinh xinh đó ra phía trước, cô ta ngửa cổ lên trời mà cười, trông rất duyên dáng. Trung ta mới nói:

- Đừng trêu chọc, con ấy học cùng lớp tao. Tên nó là Bình Dương.

Khánh nói:

- Lớp mày thì liên quan đ. gì.

Hoàng tử nói với Trung:

- Lớp mày thì càng tốt, ngồi trên tàu mười mấy ngày hôm nào dẫn tao đến chơi.

Nói thế thôi để tỏ ra anh hùng rơm vì được Khánh khuyến khích chứ thực ra chú ta chẳng có gan dạ hay kinh nghiệm quái gì. Tuy vậy, bản tính tên này chưa bao giờ ngại những trò gán ghép nhà quê. HTB gọi:

- Đến đây nào!

Bình Dương lại ngửa mặt cười. "Cô bé xinh thật, nhưng tiếc là đi Bungari, không cùng đoàn." Hoàng tử nghĩ vậy.

Lên tàu, mãi đến chiều, đói gần chết mới được ăn. Cả bọn mải mê ăn, quên hết mọi sự trên đời, kể cả người đẹp. No bụng rồi mới bắt đầu tán nhảm. Khi tán phét chán Hoảng tử rút sổ ra viết nhật ký, đọc lại mấy lời dặn của bố ở mấy trang đầu. 

Toa tàu có 2 ông phục vụ, một ông chuyên đổ nước sôi vào phích, một ông chuyên lau sàn, đều áo sơ mi trắng quần xám, trên ngực đeo huy hiệu Mao. Đoàn tàu dài mấy chục toa toàn học sinh Việt Nam đi học Hungary, Bungari, Rumani (không nhớ có nước nào khác). Nhìn qua khung cửa có thể thấy các cô gái Trung Quốc đi làm đồng, đeo nơ đỏ, mặc áo trắng, quần tím than. Thời đó, Trung Quốc cũng giống Việt Nam ăn mặc giống nhau như đồng phục. Vài đứa trong bọn tôi học được vài chữ Trung Quốc, hét lên với các cô: "Mẩy li" (Mỹ lệ). Ý là khen các cô đẹp, phụ nữ nước nào chẳng thích được khen. Đôi khi cũng có cô ngẩng lên vẫy lại.

Đến các ga lớn, tàu dừng lại khá lâu, chúng tôi hay xuống sân ga chơi cho đỡ chồn chân. Có thể tranh thủ rửa mặt, hầu như ga nào cũng có vòi nước khá lớn. Chúng tôi cũng bỏ thư, nhiều người mua thêm thuốc lá, hay kẹo gì đó. 

Mỗi lần tàu dừng, Hoàng tử lại nhìn về phía toa của các bạn đi Bun. Lúc đầu cũng thấy Bình Dương, rồi vài hôm không thấy. Vốn đã để ý Bình Dương, ko rõ có chuyện gì nên Hoàng tử bảo Trung:

- Tao với mày lên chơi với em Bình Dương đi!

Trung thắc mắc:

- Tao có nói chuyện với nó bao giờ đâu. Biết nói chuyện gì.

HTB bảo:

- Chuyện đó mày không lo. Để tao.

Khánh không đi. Hoàng tử với Trung lần mò bao nhiêu toa mới đến được toa của các bạn nữ đi Bun và coupe của Bình Dương. Tên này thú nhận: Đến gần mới bắt đầu thấy ngại và hơi run, nhưng rồi tặc lưỡi "phải liều thôi, đến đâu thì đến. Bây giờ quay về Khánh nó cười cho thối mũi".

Được cái, các bạn nữ đi Bun tính cũng vui vẻ, khác các bạn đi Hung, bạn nào cũng nghiêm trang khó gần. Về cái này, đến đoạn sau sẽ có chuyện mà cả tôi và HTB đều rất nhớ. Đúng là ko phải tất cả, nhưng các bạn nữ đi Hung thế thật, ko sai!

Khi Hoàng tử và Trung tìm vào coupe của người đẹp Bình Dương, các bạn nữ đều nhận ra người quen, cười láu lỉnh. Chàng Hoàng tử cũng cụp đuôi, vào hang cọp, không dám càn quấy. Bình Dương ngồi trên giường tiếp cả 2, cô nàng choàng 1 tấm chăn mỏng, mặc bộ pijama màu trắng. Ngay từ lần đầu tiếp xúc với Bình Dương, Hoàng tử của chúng ta đã ghi lại khoảnh khắc rất đẹp này về cô bạn "Tóc mai hơi xoăn, xòa trên má, da trắng sáng, ửng hồng, cười chúm chím, xinh như một nụ hồng bạch. Cho đến bây giờ, đó vẫn là hình ảnh thiếu nữ đẹp nhất mà tôi từng thấy."

Trong khi Hoàng tử ngây ngẩn vì người đẹp, Trung lúng búng giới thiệu vài câu gì đó. HTB chỉ chờ cu cậu mở lời liền hỏi:

- Nghe nói bạn ốm.

Bình Dương cười trêu chọc rất láu:

- Tôi khỏi rồi. Ốm kiểu phụ nữ ấy mà. Bạn Việt đến gần, thấy cũng hiền nhỉ.

Sau đó đôi bên nói chuyện linh tinh, không đến nỗi nhát gừng quá. Hoàng tử chỉ nhớ lõm bõm mỗi một chuyện là chú ta nói ở trên tàu cũng được, ăn uống ngon, chỉ phàn nàn mỗi điều không được tắm mấy ngày, nên khó chịu. Bình Dương nói: 

- Tôi vẫn tắm thường xuyên, nên sạch sẽ lắm. "Ối, em này nói chuyện tắm táp thật hồn nhiên." HTB nghĩ vậy và so sánh "Mà công nhận em trông sạch sẽ, thơm tho, nước da sáng sủa. Bình Dương dáng người cũng đẹp, eo thon, ngực nở, mềm mại, khác với đa số các bạn nữ thời đó hay cố tạo ra vẻ cứng nhắc." 

Thỉnh thoảng, Dương lại uốn người trong chăn, như một con mèo. Còn Hoàng tử thì nhớ là mình cố chứng tỏ cũng là người ở sạch hay gì đó, nhưng nội dung không quan trọng, cái chính là giữ cho câu chuyện không bế tắc vì nhạt nhẽo. Còn không khí có thân thiện hay không thì chú ta để cho các bạn nữ chủ động hướng lái. Bình Dương bày cho Hoàng tử khi xuống ga phải làm thế nào để tắm. Đừng chúi múi vào mấy quầy tạp hóa. Khi Trung và HTB ra về, Bình Dương còn nói một câu:

- Khi nào rảnh, các bạn đến chơi.

Về sau, Hoàng tử thú nhận: "Lúc bấy giờ bọn tôi nào có nhận thức được giá trị của câu đó. Cuối cùng, bây giờ vẫn không hiểu sao chỉ đến chơi có một lần đó." Tôi thì thấy: chuyện bông hoa biết nói trên tàu của Hoàng tử thật lãng mạn, còn về nhận thức được "giá trị" từ những thông điệp của phái đẹp thì tên này trưởng thành rất nhanh trên tình trường, ngay từ những năm đầu ở Hung.

Sau khi gặp Bình Dương, Hoàng tử và Trung về báo cáo lại với Khánh. Anh chủ lò gốm nói:

- Chịu thằng Việt, đ. biết nói những chuyện gì mà nói lắm thế.

Khánh hỏi chuyện gì, Hoàng tử nói là chuyện tắm táp, đại loại em nói là em sạch sẽ vì tắm được thường xuyên, và em cũng dạy cách đến ga thì tắm thế nào. Khánh nói cụt lủn:

- Tốt.

Chẳng hiểu cái gì tốt. Hoàng tử đã qua test của hắn tốt hay em Bình Dương sạch thì tốt.

Về sau, khi sang Hung, trong thời gian đầu nhớ nhà, nhớ tuổi thơ, chúng tôi hay viết thư cho tất cả mọi người để được nhận thư. Hoàng tử cũng thúc dục Trung "đồ gốm" viết thư cho Bình Dương còn hắn cũng viết vài trang cho nàng. Nàng cũng gửi cho 2 tên này một tấm ảnh toàn thân, rất xinh, tất nhiên tấm ảnh được anh em trong đoàn chiêm ngưỡng, trầm trồ và có một số bình luận hơi phồn thực, không tiện kể ra đây.

Sau đó, không biết vì sao Hoàng tử không còn giữ liên lạc với người đẹp. Đến năm 1977, có dịp sang Bun, Hoàng tử cũng cố gắng hỏi han để tìm gặp nàng, vì hình ảnh của Bình Dương cho đến nay vẫn là biểu tượng gắn chặt với chuyến tàu liên vận của chúng tôi.

(còn nữa)

Tin UFO/UAP

HỌ ĐÃ CÓ VÀ HỌ ĐÃ ĐẾN

Loài người chúng ta không cô đơn trong vũ trụ. Alien là có thật. Họ đã đến trái đất nhiều lần.

Tài liệu mật về UFO nay gọi là UAP vừa được Nhà Trắng cho giải mật đã nói lên điều này.

Sau đây là tổng hợp thông tin của bạn Kevin Nguyen để chúng ta đỡ phải đọc đến tận 120 trang tiếng Anh tài liệu. Rất cám ơn bạn Kevin về bảng tổng hợp này. (mọi người nên vào đọc để đưa ra nhận định của riêng mình) 

Vào ngày 8/5/2026, Bộ Quốc phòng Mỹ (Lầu Năm Góc) đã chính thức bắt đầu chiến dịch giải mật hồ sơ về các Hiện tượng Dị thường Không xác định (UAP) – thuật ngữ mới thay thế cho UFO. Đây là kết quả từ sắc lệnh của Tổng thống Donald Trump ký hồi tháng 2/2026 nhằm thúc đẩy sự minh bạch.

1 - Sắc lệnh Tổng thống: Việc công bố là kết quả của lệnh hành pháp từ đầu năm 2026 nhằm minh bạch hóa dữ liệu quân sự.

2 - Vai trò của AARO: Văn phòng Giải quyết Bất thường Toàn miền là cơ quan đầu não xử lý dữ liệu.

3 - Thay đổi thuật ngữ: UAP (Hiện tượng Dị thường Không xác định) chính thức thay thế UFO để bao hàm cả vật thể dưới nước và trong không gian.

4 - Cổng thông tin tập trung: Chính phủ Mỹ thiết lập một "kho lưu trữ số" công khai để người dân truy cập.

5 - Lộ trình giải mật: Tài liệu được tung ra theo từng đợt để tránh gây sốc hệ thống và rò rỉ an ninh.

6 - Sự tham gia của Quốc hội: Các phiên điều trần công khai được tổ chức song song để gây áp lực lên các cơ quan tình báo.

7 - Bảo vệ nhân chứng: Luật mới bảo vệ những người tố giác (whistleblowers) khỏi bị trừng phạt khi tiết lộ thông tin về UFO.

8 - Tiêu chuẩn hóa báo cáo: Quân đội áp dụng một mẫu báo cáo chung cho tất cả các binh chủng.

9 - Kinh phí điều tra: Ngân sách quốc phòng 2026 dành một khoản riêng cho việc phân tích dữ liệu cảm biến UAP.

10 - Hợp tác quốc tế: Mỹ chia sẻ một phần dữ liệu với các đồng minh NATO để đối chiếu radar toàn cầu.

11 - Giám sát dân sự: Các tổ chức khoa học tư nhân được mời tham gia phản biện dữ liệu giải mật.

12 - Phân loại độ bảo mật: Các tệp tin được gán nhãn lại từ "Tối mật" sang "Không mật" sau khi đã che mờ các chi tiết nhạy cảm.

13 - Thời hạn lưu trữ: Quy định mới yêu cầu các hồ sơ UAP phải được xem xét giải mật sau mỗi 10 năm.

14 - Thông điệp Chính phủ: Khẳng định "Minh bạch không đồng nghĩa với việc xác nhận có người ngoài hành tinh".

15 - Tăng tốc tức thời: Khả năng thay đổi vận tốc từ 0 đến siêu thanh mà không tạo ra tiếng nổ siêu thanh (sonic boom).

16 - Cơ động phi lý: Chuyển hướng 90 độ ở tốc độ cao mà không gây hư hại cấu trúc vật thể.

17 - Chống trọng lực: Vật thể lơ lửng không cần cánh, động cơ phản lực hay bất kỳ bề mặt điều khiển khí động học nào.

18 - Khả năng xuyên môi trường: Di chuyển liền mạch giữa không trung, mặt nước và quỹ đạo thấp của Trái Đất.

19 - Tàng hình radar: Nhiều vật thể có khả năng biến mất khỏi hệ thống radar quân sự trong khi vẫn nhìn thấy bằng mắt thường.

20 - Ký hiệu nhiệt: Một số UAP không tỏa nhiệt lượng từ động cơ, thách thức các định luật nhiệt động lực học thông thường.

21 - Phát xạ điện từ: Gây nhiễu sóng radio, hệ thống dẫn đường và liên lạc của máy bay quân sự khi tiếp cận gần.

22 - Cấu trúc vật lý: Được mô tả là có bề mặt kim loại bóng loáng hoặc dạng vật chất như thể plasma.

23 - Kích thước đa dạng: Từ các quả cầu nhỏ đường kính vài mét đến các vật thể khổng lồ như "tàu mẹ".

24 - Hình dạng phổ biến: Hình đĩa (Disc), hình quả bóng bầu dục (Tic-Tac), hình tam giác đen và hình cầu.

25 - Ánh sáng tự thân: Khả năng tự phát sáng với cường độ cao hoặc thay đổi màu sắc khi chuyển trạng thái chuyển động.

26 - Im lặng tuyệt đối: Phần lớn các vụ chạm trán ghi nhận vật thể di chuyển mà không phát ra bất kỳ âm thanh nào.

27 - Vùng tác động: Tạo ra một "vùng nhiễu" xung quanh vật thể, có thể bẻ cong ánh sáng (ngụy trang quang học).

28 - Nguồn năng lượng: Giới khoa học nghi ngờ việc sử dụng năng lượng điểm không (Zero-point energy) hoặc phản vật chất.

29 - Sự biến mất đột ngột: Vật thể có thể "tắt" ánh sáng hoặc di chuyển cực nhanh tạo cảm giác biến mất ngay tại chỗ.

30 - Định vị GPS: Ghi nhận sự sai lệch vị trí nghiêm trọng của các thiết bị theo dõi khi ở gần UAP.

31- Ảnh hưởng sinh học: Gây bỏng, buồn nôn hoặc mất phương hướng cho con người ở khoảng cách gần.

32 - Tương tác vật chất: Có khả năng đi xuyên qua các vật thể rắn như mây dày hoặc thậm chí là nước mà không tạo ra sóng xung kích.

33 - Tính chất tự phục hồi: Một số video cho thấy vật thể dường như thay đổi hình dạng (shape-shifting) trong khi bay.

34 - Tần số rung động: Các cảm biến âm thanh ghi lại được những tần số siêu âm kỳ lạ phát ra từ vật thể.

35 - Điều khiển từ xa: Nghi vấn nhiều UAP là các thiết bị tự hành thông minh thay vì có thực thể sinh học điều khiển.

36 - Phản xạ Radar: Đôi khi vật thể hiển thị như một "khối đặc" nhưng đôi khi lại mờ nhạt như một bóng ma điện tử.

37 - Khả năng phân tách: Ghi nhận một vật thể lớn tách thành nhiều vật thể nhỏ và ngược lại.

38 - Quỹ đạo bay không thể dự đoán: Không tuân theo các đường bay hàng không thông thường.

39 - Tương tác thông minh: Vật thể dường như có phản ứng lại với các hành động bám đuổi của phi công quân sự.

40 - Vụ việc Tic-Tac (2004): Hồ sơ đầy đủ về cuộc chạm trán của tàu sân bay USS Nimitz.

41 - Sự cố Gimbal (2015): Video nổi tiếng về vật thể xoay tròn trên không trung.

42 - Vùng tập trung hạt nhân: UAP thường xuyên xuất hiện quanh các kho chứa vũ khí hạt nhân và tàu sân bay nguyên tử.

43 - Biển Đông và Hoa Đông: Khu vực có tần suất xuất hiện UAP cao được ghi nhận bởi hải quân các nước.

44 -Căn cứ Area 51: Các tài liệu mới làm rõ ranh giới giữa thử nghiệm máy bay mật và các hiện tượng không giải thích được.

45 - Hành lang Alaska: Nơi ghi nhận nhiều vụ bắn hạ các vật thể bay không xác định vào đầu năm 2023.

46 - Vụ Roswell (1947): Các bản ghi chép gốc từ FBI được giải mật thêm, làm rõ các chi tiết mâu thuẫn trước đây.

47 - Dữ liệu Apollo: Các báo cáo của phi hành gia về những vật thể bám đuổi tàu vũ trụ trên đường lên mặt trăng.

48 - Sự cố Phoenix Lights: Phân tích lại các video và lời khai về vật thể hình tam giác khổng lồ năm 1997.

49 - Các vụ việc tại Trung Đông: UAP bám theo các máy bay không người lái (drone) của Mỹ tại các vùng chiến sự.

50 -Bermuda Triangle: Dữ liệu mới về các vật thể chìm (USO) tại khu vực Tam giác quỷ.

51 - Vệ tinh GPS: Ghi nhận các vật thể di chuyển giữa các vệ tinh ở quỹ đạo tầm cao.

52 - Căn cứ quân sự tại Nhật Bản: Các vụ xâm nhập không phận bởi vật thể hình cầu vào đêm tối.

53 - Sự cố Malmstrom AFB: Hồ sơ về việc UAP làm vô hiệu hóa các tên lửa hạt nhân trong hầm chứa.

54 - Vùng LEZ (Low Emission Zone): Một số báo cáo cho thấy UAP có xu hướng tránh các vùng ô nhiễm nặng hoặc điện từ cao.

55 - Đường bay dân dụng: Sự gia tăng các báo cáo từ phi công thương mại trên các tuyến đường bay quốc tế.

56 - Vụ Tehran (1976): Giải mật các bức điện ngoại giao liên quan đến vụ đánh chặn UFO của không quân Iran.

57 - Nam Cực: Các phát hiện về tín hiệu nhiệt dị thường dưới lớp băng trùng khớp với sự xuất hiện của UAP.

58 - Tàu sân bay USS Gerald R. Ford: Các báo cáo mới về UAP xuất hiện quanh tàu sân bay hiện đại nhất thế giới.

59 - Rừng Rendlesham: Cung cấp thêm lời khai từ các nhân chứng quân sự Anh về vụ "Roswell nước Anh".

60 - Núi Shasta: Địa danh nổi tiếng thường xuyên có báo cáo về các vật thể bay dạng đĩa.

61 - Vụ việc tại Brazil: Sự hợp tác giữa Mỹ và Brazil trong việc điều tra vụ rơi vật thể lạ năm 1996.

62 - Kính thiên văn James Webb: Một số dữ liệu quang phổ không giải thích được từ không gian sâu.

63 - Sự cố tại Ukraine: Các báo cáo về vật thể lạ xuất hiện trên vùng chiến sự được ghi lại bởi camera hồng ngoại.

64 - Các căn cứ radar tại Hawaii: Ghi nhận các mục tiêu di chuyển với tốc độ Mach 20.

65 - David Grusch: Cựu quan chức tình báo khẳng định Mỹ sở hữu xác tàu UAP.

66 - Ryan Graves: Phi công hải quân đại diện cho nhóm phi công thường xuyên gặp UAP khi diễn tập.

67 - David Fravor: Chỉ huy phi đội Black Aces, nhân chứng trực tiếp vụ Tic-Tac.

68 - Buzz Aldrin: Những tuyên bố muộn về vật thể lạ trong sứ mệnh lịch sử.

69 - Nhân viên radar dân dụng: Những người từng bị buộc im lặng sau khi ghi nhận vật thể bay siêu tốc.

70 - Bác sĩ quân y: Những người điều trị cho nhân chứng bị thương do tiếp cận UAP.

71 - Các nhà khoa học NASA: Những người bắt đầu thay đổi quan điểm từ hoài nghi sang nghiên cứu nghiêm túc.

72 - Cựu giám đốc AARO: Những chia sẻ về áp lực chính trị khi điều tra UFO.

Nhân viên thu hồi vật thể: Lời khai về các đội chuyên trách thu hồi mảnh vỡ không xác định.

73 - Phi công hãng hàng không thương mại: Sự thành lập hiệp hội báo cáo UAP ẩn danh.

74 - Thủy thủ tàu ngầm: Ghi nhận các tín hiệu sonar di chuyển với tốc độ không tưởng dưới nước.

75 - Các chuyên gia hình ảnh: Phân tích độ xác thực của các video giải mật, loại trừ giả thuyết CGI.

76 - Nhà vật lý học: Các lý thuyết mới về "Đa vũ trụ" hoặc "Chiều không gian thứ 4" để giải thích UAP.

77 - Các quan chức ngoại giao: Tiết lộ về các thỏa thuận ngầm giữa các quốc gia về vấn đề UFO.

78 - Người dân địa phương: Những người sống quanh các căn cứ quân sự hẻo lánh.

79 - Nhân viên vệ tinh: Ghi nhận các vật thể "vào và ra" bầu khí quyển Trái Đất.

80 - Các nhà nghiên cứu độc lập: Vai trò của các tổ chức như MUFON trong việc cung cấp dữ liệu đối chứng.

81 - Các cựu Bộ trưởng Quốc phòng: Những người thừa nhận sự tồn tại của chương trình nghiên cứu UFO bí mật.

82 - Phi hành gia quốc tế: Các báo cáo tương tự từ phi hành gia Nga và Trung Quốc.

Từ những tin tức chính thống bên mỹ đưa ra có thể khẳng định: 

 - UFO không còn là chuyện viễn tưởng đơn giản mà là vấn đề an ninh quốc gia.

- Sâu xa hơn là các cuộc thảo luận về vị thế của con người trong vũ trụ nếu có văn minh khác.

- Mỹ vẫn luôn đi đầu và Hy vọng về việc ứng dụng công nghệ UAP vào giao thông và năng lượng sạch.

Chính phủ Mỹ khẳng định đợt công bố 5/2026 mới chỉ là sự khởi đầu của một kỷ nguyên minh bạch mới. 

Mong chờ để bên Mỹ tung thêm thông tin mới để hóng hớt vụ này.

Nguồn: Kevin Nguyen (copy từ fb-Huỳnh Ngọc Chênh)

Khí chất và lòng tự trọng

Nếu bạn là người mềm lòng, tôi khuyên bạn đừng xem tiếp.

Bởi vì những điều tôi sắp nói ra có thể sẽ hơi đ:a.u.

Nhưng đây là 8 sự thật rất cơ bản về bản chất con người mà ai cũng nên biết, để không còn ngây thơ, không còn dễ bị t/ổ.n t:hương nữa.

Sự thật thứ nhất:

Trên đời này, người thật lòng muốn giúp bạn thật ra rất ít, nhưng người chờ để cười vào hoàn cảnh của bạn thì vô số.

Làm người, đừng cố dựa vào người khác, vì khi bạn n/g.ã xuống, chỉ có chính bạn mới là chỗ dựa an toàn nhất.

Dựa vào mình, bạn có khí chất.

Dựa vào mình, bạn có tự trọng.

Dựa vào mình, bạn mới không bị kh:inh th:ường.

Sự thật thứ hai:

Đừng bao giờ tha thứ cho những người cố ý làm t/ổ.n t:hương bạn.

Vì khi họ làm bạn đ/a.u, họ biết rất rõ mình đang làm gì.

Tha thứ cho l/ỗ.i l/ầ.m là nhân hậu, nhưng tha thứ cho sự cố ý là d/ạ.i d/ộ.t.

Nếu một người từng p/h.ả.n b/ộ.i bạn một lần,

đừng cho họ cơ hội lần thứ hai.

Sự thật thứ ba:

Càng nhiều bạn bè, bạn càng dễ chịu thiệt.

Bởi nếu bạn không có thực lực, thì dù có trăm người bên cạnh cũng chẳng ai thật lòng với bạn.

Cuối cùng, chỉ người đủ mạnh mới giữ được mối quan hệ bền lâu.

Sự thật thứ tư:

Người ta chỉ nhớ đến bạn khi họ cần bạn.

Còn khi không cần, bạn chẳng là gì trong mắt họ.

Đừng buồn vì điều đó, hãy xem đó là lời nhắc:

giá trị của bạn nằm ở việc bạn mang lại được gì, không phải bạn nói hay đến đâu.

Sự thật thứ năm:

Nếu bạn chưa từng rơi vào khó khăn, b/ế t/ắ.c hay tu:yệt v:ọng, bạn sẽ không bao giờ biết ai là người, ai là “quỷ”.

Chỉ khi bạn không còn gì trong tay, bạn mới nhìn rõ bộ mặt thật của những người xung quanh.

Sự thật thứ sáu:

Khi giao tiếp với bất kỳ ai, hãy tin vào trực giác của mình.

Nếu bạn cảm thấy không thoải mái, đừng cố hòa hợp.

Hãy rời xa.

Người không cùng đường, sớm muộn cũng rẽ lối.

Sự thật thứ bảy:

Xã hội này đầy những người nói một đằng, làm một nẻo.

Trước mặt khen, sau lưng chê.

Vì vậy, đừng cố làm vừa lòng tất cả.

Chỉ cần làm tốt bản thân, mọi thứ khác sẽ tự đến.

Và sự thật cuối cùng:

Cuộc đời này, chỉ có chính bạn là người đáng tin nhất.

Đừng nghĩ sẽ dựa vào ai đó, vì núi có thể đổ, người có thể rời đi.

Chỉ có bạn mới c/ứ.u được mình khi khốn cùng.

Những sự thật này có thể nghe hơi phũ, có thể khiến bạn buồn.

Nhưng khi hiểu được, bạn sẽ mạnh mẽ hơn, tỉnh táo hơn, và không còn dễ bị t/ổ.n th:ương nữa.

Cafe cùng Tony

CHỦ NGHĨA MARX: SINH RA Ở PHƯƠNG TÂY NHƯNG CHỈ CÓ THỂ PHÁT TRIỂN Ở PHƯƠNG ĐÔNG

Tại sao không có "Marx phiên bản Á Đông"?

Châu Á không phải thiếu những người tư tưởng lớn, nhưng lý do không sản sinh ra một học thuyết như chủ nghĩa Marx xuất phát từ sự khác biệt sâu sắc về cấu trúc xã hội và tiến trình lịch sử.

Học thuyết của Marx dựa trên sự đối đầu giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản. Cách mạng Công nghiệp phương Tây tạo ra những đại công trường với hàng nghìn công nhân tập trung - mảnh đất màu mỡ để hình thành ý thức giai cấp. Châu Á tất nhiên không thiếu thương nhân, thợ thủ công hay xung đột xã hội, nhưng vì công nghiệp hóa đến muộn và phân bố không đều, một giai cấp công nhân đô thị quy mô lớn theo kiểu Tây Âu chưa hình thành. Nông dân vẫn là lực lượng xã hội chủ đạo, sống phân tán, gắn chặt với ruộng vườn và làng xã, khó hình thành một phong trào lý luận giai cấp có tính hệ thống như ở các trung tâm công nghiệp phương Tây.

Đông Á bị chi phối bởi Nho giáo trong hàng nghìn năm. Nho giáo coi trọng trật tự, nghĩa vụ và chính danh - nhìn chung ưu tiên cải cách từ trên xuống hơn là cách mạng giai cấp từ dưới lên. Dù trong truyền thống Nho giáo cũng có tư tưởng "dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh" (Mạnh Tử) và quan niệm rằng thiên mệnh có thể bị thu hồi khi vua thất đức, những tư tưởng này vẫn hướng đến việc thay thế người cầm quyền bằng người xứng đáng hơn, chứ không nhằm xóa bỏ toàn bộ cấu trúc giai cấp và sở hữu như Marx đề xướng.

Ở phương Tây, Marx nhìn thấy sự áp bức đến từ kinh tế - chủ xưởng bóc lột công nhân. Ở châu Á, sự áp bức chủ yếu đến từ quyền lực chính trị - vua quan áp bức dân đen. Vì vậy các cuộc khởi nghĩa nông dân châu Á thường chỉ nhằm thay thế một "vua tồi" bằng một "vua tốt" theo tư tưởng Thiên mệnh, chứ không nhằm thay đổi toàn bộ hệ thống kinh tế-xã hội như Marx đề xướng.

Khi phương Tây đang tranh luận về việc chia lại tài sản, châu Á đang phải đối mặt với một vấn đề sống còn hơn: chủ nghĩa thực dân. Các trí thức lớn cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 - Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh ở Việt Nam; Tôn Trung Sơn ở Trung Quốc; Fukuzawa Yukichi ở Nhật Bản - tập trung toàn bộ trí lực vào câu hỏi: làm sao để không bị phương Tây xâm lược? Ưu tiên hàng đầu là độc lập dân tộc và tự cường, không phải phân chia giai cấp trong nội bộ.

Trường hợp Nhật Bản đặc biệt đáng chú ý vì nó tạo ra một phản ví dụ hiếm có: đây là quốc gia châu Á duy nhất trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 thực hiện công nghiệp hóa thành công mà không đi qua con đường cách mạng cộng sản. Thay vì tiếp nhận Marx, giới tinh hoa Nhật Bản sau Minh Trị Duy Tân (1868) chọn học hỏi trực tiếp từ mô hình tư bản phương Tây - xây dựng quân đội kiểu Phổ, hải quân kiểu Anh, ngân hàng kiểu Mỹ - trong khi vẫn duy trì cấu trúc quyền lực tập trung vào hoàng gia. Điều này đặt ra câu hỏi thực chứng quan trọng: liệu chủ nghĩa Marx có phải là con đường tất yếu để châu Á thoát khỏi lạc hậu, hay chỉ là một trong nhiều lựa chọn, và lựa chọn đó phụ thuộc vào việc cấu trúc xã hội hiện hữu cho phép hay cản trở sự tiếp nhận tư tưởng nào?

Vì sao "hạt giống" Marx nảy mầm mạnh hơn ở phương Đông? Đây là một trong những nghịch lý thú vị nhất của lịch sử thế kỷ 20. Marx dự báo rằng cách mạng vô sản sẽ nổ ra đầu tiên ở các nước công nghiệp phát triển nhất, nhưng thực tế nó lại thành công rực rỡ ở những nước nông nghiệp lạc hậu phương Đông.

Yếu tố then chốt nhất là sự kết hợp giữa chủ nghĩa Marx và chủ nghĩa dân tộc. Chủ nghĩa Marx thuần túy coi trọng "giai cấp" hơn "quốc gia" - công nhân Anh và công nhân Đức được coi là anh em. Điều này khó thực hiện ở phương Tây vì lòng tự tôn dân tộc của họ rất cao. Ở phương Đông, các nước đang bị thực dân áp bức, và chủ nghĩa Marx cung cấp một bộ công cụ lý luận cực kỳ sắc bén để giải thích tại sao họ bị xâm lược - do bản chất của chủ nghĩa đế quốc. Khi "đấu tranh giai cấp" kết hợp với "giải phóng dân tộc", nó tạo ra một sức mạnh cộng hưởng mà phương Tây không có: người dân phương Đông đi theo chủ nghĩa Marx không chỉ để đòi quyền lợi kinh tế mà còn để giành lại đất nước.

Ở nhiều xã hội nông nghiệp châu Á có truyền thống cộng đồng làng xã và nhà nước tập trung, các chương trình huy động tập thể tìm được nền tảng xã hội dễ hơn so với những xã hội đề cao cá nhân và quyền tư hữu lâu đời. Điều này không có nghĩa là người phương Đông "bản chất tập thể hơn", mà đơn giản là cấu trúc kinh tế nông nghiệp cộng đồng tạo ra những thói quen tổ chức và phân phối khác với xã hội công nghiệp tư hữu phương Tây - và chủ nghĩa Marx khai thác được sự tương đồng hình thức đó.

Lenin có một phát kiến vĩ đại bổ sung cho Marx: thay vì chờ đợi cách mạng nổ ra ở nơi giàu nhất, hãy đánh vào "mắt xích yếu nhất" của hệ thống đế quốc chủ nghĩa. Nước Nga năm 1917 và các nước châu Á sau đó chính là những mắt xích yếu nhất - nơi mâu thuẫn giữa nông dân và phong kiến, giữa dân tộc và thực dân đạt đến đỉnh điểm. Tại đây, bộ máy cai trị thường mục nát và yếu kém, tạo điều kiện cho một tổ chức kỷ luật cao như đảng kiểu mới của Lenin nắm quyền.

Dù không tự sản sinh ra một "Marx nội địa", khi các trí thức châu Á tiếp cận được chủ nghĩa Marx vào đầu thế kỷ 20, họ đã "châu Á hóa" nó một cách cực kỳ thành công. Hồ Chí Minh hay Mao Trạch Đông kết hợp lý luận của Marx với thực tiễn của một nước nông nghiệp và phong trào giải phóng dân tộc - chuyển trọng tâm từ "công nhân" sang "liên minh công - nông", tạo nên một dòng chảy chủ nghĩa Marx riêng biệt mà phương Tây không có.

Người lao động phương Tây thực sự hưởng ứng các tư tưởng cốt lõi của Marx về công bằng xã hội, nhưng họ không nhất thiết muốn "đập tan" nhà nước hay xóa bỏ hoàn toàn tư hữu. Thay vào đó, họ dùng sức mạnh của tư tưởng Marx để đòi hỏi: ngày làm việc 8 giờ, quyền thành lập công đoàn, tăng lương và bảo hiểm tai nạn lao động. Họ nhận ra rằng thay vì làm một cuộc cách mạng đẫm máu để chiếm lấy nhà máy, họ có thể dùng áp lực tập thể để buộc ông chủ phải chia sẻ lợi nhuận.

Cuối thế kỷ 19, một số nhà tư tưởng Marx-xít phương Tây - tiêu biểu là Eduard Bernstein - bắt đầu lập luận rằng Marx đã sai khi cho rằng sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản là tất yếu và bạo lực. Họ tin rằng có thể đạt được mục tiêu của Marx thông qua con đường dân chủ. Các đảng công nhân, đảng xã hội dân chủ lần lượt ra đời. Người lao động thấy rằng việc đi bỏ phiếu bầu ra người đại diện vào quốc hội hiệu quả và an toàn hơn việc xuống đường cầm súng.

Sau Thế chiến II, chủ nghĩa Marx dưới dạng chủ nghĩa cộng sản kiểu Xô Viết trở thành đối trọng chính trị với phương Tây. Người lao động phương Tây nhìn sang phía Đông và thấy những hạn chế về tự do cá nhân cùng với sự thiếu hụt hàng hóa tiêu dùng. Các chính phủ phương Tây cũng đẩy mạnh tuyên truyền rằng chủ nghĩa Marx là "ngoại lai" và đe dọa lối sống tự do của họ - điều này khiến sự ủng hộ dành cho các đảng cộng sản chính thống tại đây sụt giảm nghiêm trọng. Đồng thời, mức sống của công nhân phương Tây tăng lên nhờ nhiều yếu tố: tăng năng suất công nghiệp, công nghệ, đấu tranh lao động trong nước, và ở một mức độ nhất định là lợi ích từ hệ thống thuộc địa. Khi họ bắt đầu có nhà riêng, có xe hơi, có tivi và tiền tiết kiệm, câu Marx từng viết rằng "giai cấp vô sản không có gì để mất ngoài xiềng xích" không còn đúng với tầng lớp công nhân phương Tây giữa thế kỷ 20 nữa.

Câu hỏi đặt ra là: phương Tây tự cải thiện, hay bị ép phải cải thiện vì sợ bóng ma cộng sản? Sau Cách mạng tháng Mười Nga (1917), giới tinh hoa phương Tây hiểu rằng nếu tiếp tục để công nhân sống trong cảnh bần cùng, một cuộc cách mạng đẫm máu tương tự sẽ xảy ra ngay tại London, Paris hay Washington. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Liên Xô quảng bá hình ảnh về một xã hội không thất nghiệp với y tế miễn phí; để chứng minh "chủ nghĩa tư bản tốt hơn", phương Tây bắt buộc phải xây dựng các chính sách phúc lợi cực kỳ tốt để giữ chân người lao động. Tuy nhiên, nói rằng "không có cộng sản thì không có cải thiện" là chưa công bằng, vì bản thân phương Tây đã có sẵn những động lực nội tại riêng.

Nhiều cải cách quan trọng diễn ra trước khi Marx có bất kỳ ảnh hưởng chính trị nào. Tại Anh, phong trào bãi bỏ nô lệ do William Wilberforce lãnh đạo dựa trên niềm tin Thiên chúa giáo đã gây áp lực lên quốc hội để thông qua Đạo luật Bãi bỏ Nô lệ năm 1833. Cùng năm đó, chính phủ Anh bắt đầu loạt Factory Acts hạn chế giờ làm việc của trẻ em và phụ nữ - trong khi Marx còn là một thiếu niên. Phong trào Hiến chương (Chartism) từ năm 1838 đến khi tan rã vào khoảng 1848–1852 quy tụ hàng triệu công nhân đòi quyền bầu cử phổ thông và bỏ phiếu kín. Dù ban đầu bị bác bỏ, đến cuối thế kỷ 19, gần như toàn bộ yêu sách của họ đã được hiện thực hóa thông qua các đạo luật nghị viện, không qua một giọt máu nào.

Tại Đức, Otto von Bismarck - một chính trị gia bảo thủ và là đối thủ của phe xã hội chủ nghĩa - là người đầu tiên trên thế giới xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội hiện đại. Động cơ của ông hoàn toàn thực dụng: ông muốn chứng minh rằng nhà nước quân chủ có thể chăm sóc người dân tốt hơn bất kỳ tổ chức cách mạng nào. Ông ban hành bảo hiểm y tế (1883), bảo hiểm tai nạn (1884) và bảo hiểm hưu trí (1889) - nền móng của hệ thống an sinh xã hội mà toàn bộ phương Tây áp dụng ngày nay. Tại Mỹ, năm 1914, Henry Ford tăng gấp đôi lương tối thiểu lên 5 đô-la mỗi ngày không phải vì lòng tốt hay vì sợ cộng sản - Cách mạng Nga chưa xảy ra - mà vì ông muốn biến công nhân thành khách hàng. Nhà kinh tế học Janet Yellen, trong nghiên cứu về lý thuyết tiền lương hiệu quả (Efficiency Wage Theory), chỉ ra rằng quyết định này mang lại kết quả đo lường được rõ ràng: tỷ lệ công nhân bỏ việc tại nhà máy Ford giảm từ 370% xuống còn 16% chỉ trong vòng một năm.

Nhà kinh tế học lịch sử Robert Allen chỉ ra sự tồn tại của "Điểm ngoặt Engels" (Engels' Pause): từ năm 1780 đến 1840, năng suất tăng nhưng tiền lương đứng yên; từ sau năm 1840, tiền lương thực tế của công nhân Anh bắt đầu tăng vọt tỉ lệ thuận với năng suất - trước khi phong trào cộng sản có bất kỳ ảnh hưởng chính trị thực sự nào tại phương Tây. Trong cuốn Growing Public, nhà kinh tế học Peter Lindert chứng minh rằng khi quyền bỏ phiếu không còn chỉ dành cho người giàu, các chính đảng phải cạnh tranh bằng cách hứa hẹn các dịch vụ công cho đa số người lao động - đây là cơ chế tự điều chỉnh của dân chủ đa nguyên. Thụy Sĩ là ví dụ thực chứng quan trọng nhất: chưa bao giờ có một đảng cộng sản mạnh, nhưng thông qua cơ chế trưng cầu dân ý trực tiếp và thương lượng tập thể giữa công đoàn và giới chủ, Thụy Sĩ đạt được mức sống và quyền lợi lao động hàng đầu thế giới từ rất sớm.

Mô hình cộng sản thế kỷ 20 thường chọn cách tiếp cận "tất cả hoặc không có gì" - để đạt được công bằng nhanh chóng, họ chấp nhận dùng bạo lực, xóa bỏ đa nguyên và tập trung quyền lực tuyệt đối vào một nhóm nhỏ. Mô hình phương Tây chọn cách tiếp cận "thương lượng" - quá trình này chậm hơn, đôi khi gây ra bất bình đẳng kéo dài, nhưng nó có cơ chế tự sửa lỗi: nếu một chính sách không hiệu quả, người dân có thể bầu cho đảng khác để thay đổi mà không cần cách mạng đẫm máu.

Marx không đơn độc, các dòng tư tưởng song hành: Cánh tả phương Tây hiện đại

Thế kỷ 19 ở phương Tây là một vũ trụ bùng nổ các ý tưởng về công bằng xã hội. Marx chỉ là người nổi tiếng nhất vì ông hệ thống hóa nó thành một học thuyết kinh tế - chính trị cực kỳ chặt chẽ.

Trước khi Marx ra đời, đã có những nhà tư tưởng rất tâm huyết với người lao động mà Marx gọi là "không tưởng" vì họ tin vào việc thuyết phục giới chủ bằng đạo đức thay vì đấu tranh giai cấp. Robert Owen, một ông chủ xưởng dệt thực thụ, đã tự biến nhà máy của mình thành hình mẫu: giảm giờ làm, không thuê trẻ em, xây nhà ở và trường học cho con em công nhân. Ông tin rằng nếu môi trường sống tốt, con người sẽ tốt lên. Saint-Simon và Charles Fourier ở Pháp mơ về những cộng đồng lý tưởng, nơi mọi người cùng làm, cùng hưởng và sống hòa hợp như một gia đình lớn.

Đối thủ lớn nhất của Marx trong các kỳ đại hội quốc tế công nhân là phong trào vô chính phủ. Những người như Pierre-Joseph Proudhon hay Mikhail Bakunin cũng cực kỳ ghét sự bất công, nhưng họ khác Marx ở một điểm cốt tử: Marx muốn công nhân chiếm lấy nhà nước để quản lý xã hội, còn người vô chính phủ cho rằng mọi nhà nước - kể cả nhà nước của công nhân - đều là cái lồng giam cầm tự do. Câu nói nổi tiếng của Proudhon là: "Sở hữu là trộm cắp!"

Nhiều trí thức và tầng lớp lao động không hứng thú với các lý luận khô khan của Marx về kinh tế mà đi theo các mục sư và giáo sĩ, tin rằng việc giúp đỡ người nghèo và đòi công bằng là trách nhiệm của một tín đồ. Họ thành lập các tổ chức từ thiện và hội tương trợ cho công nhân dựa trên tình yêu thương và lòng bác ái, thay vì sự căm thù giai cấp. Nhiều triệu người lao động khác hoàn toàn không quan tâm đến triết học hay chính trị - họ chỉ tin vào công đoàn với phương châm "hành động trực tiếp": tổ chức các cuộc tổng bãi công để làm tê liệt nền kinh tế, từ đó buộc giới chủ phải nhượng bộ.

Lý do chính Marx nổi bật hơn tất cả là tính khoa học và hệ thống của ông: trong khi các nhóm khác chỉ nói về "công bằng" một cách chung chung, Marx đưa ra các con số, định luật về giá trị thặng dư, quy luật lịch sử. Khi Lenin đưa học thuyết của Marx vào thực tế thành công tại Nga, nó đã làm lu mờ hoàn toàn các nhánh tư tưởng khác - từ đó "chủ nghĩa xã hội" gần như bị đánh đồng với "chủ nghĩa Marx".

Cánh tả phương Tây ngày nay chia sẻ với chủ nghĩa cộng sản những mục tiêu nhân văn cốt lõi: giảm bất bình đẳng, xây dựng an sinh xã hội và kiểm soát quyền lực của các tập đoàn lớn. Tuy nhiên, họ tách biệt rõ rệt với mô hình cộng sản truyền thống về phương pháp. Họ tuyệt đối thượng tôn đa nguyên và dân chủ, chấp nhận rằng họ có thể thắng bầu cử nhiệm kỳ này nhưng sẽ phải rời quyền lực ở nhiệm kỳ sau. Họ ủng hộ kinh tế thị trường có điều tiết - để tư nhân tự do kinh doanh nhưng đánh thuế cao để tái phân phối thu nhập qua phúc lợi. Họ tin vào sự tiến hóa xã hội thay vì cách mạng bạo lực.

Sự dịch chuyển quan trọng nhất của cánh tả phương Tây hiện đại là từ "giai cấp" sang "bản sắc". Các nhà nghiên cứu thuộc Trường phái Frankfurt - tiêu biểu là Herbert Marcuse trong cuốn One-Dimensional Man - lập luận rằng công nhân phương Tây thời hậu chiến đã trở nên quá "no đủ" để làm cách mạng, vì vậy các nhóm yếu thế ngoài lề xã hội mới là lực lượng cách mạng mới. Cơ cấu "kẻ áp bức đối nghịch người bị áp bức" của Marx được giữ nguyên, nhưng nhân vật thay đổi: thay vì "tư sản vs vô sản", cánh tả hiện đại tập trung vào "người da trắng vs người da màu", "nam giới vs phụ nữ", "người dị tính vs cộng đồng LGBT".

Cầu nối lý thuyết trực tiếp giữa Marx cổ điển và cánh tả văn hóa hiện đại là Antonio Gramsci, nhà tư tưởng người Ý bị Mussolini bỏ tù năm 1926 và bắt đầu viết Prison Notebooks từ năm 1929 đến khoảng 1935. Gramsci nhận ra rằng giai cấp công nhân phương Tây không nổi dậy vì họ đã bị "thuần hóa" về mặt tư tưởng bởi các thiết chế văn hóa: nhà thờ, trường học, báo chí và nghệ thuật. Ông gọi hiện tượng này là bá quyền văn hóa (cultural hegemony) - quyền lực được duy trì không chỉ bằng cưỡng chế mà còn bằng sự đồng thuận, tức là kiểm soát những gì được coi là "bình thường" và "đúng đắn" trong nhận thức xã hội. Gramsci vì vậy nhấn mạnh rằng đấu tranh chính trị cũng phải diễn ra trong giáo dục, truyền thông và xã hội dân sự - không chỉ trong nghị trường hay trên chiến trường. Khẩu hiệu "cuộc hành quân dài qua các thiết chế" thường được gán cho Gramsci nhưng thực ra là của nhà hoạt động người Đức Rudi Dutschke trong phong trào sinh viên 1968, dù Dutschke chịu ảnh hưởng rõ rệt từ tư tưởng của Gramsci.

Một hiện tượng có thật mà các nhà xã hội học như Peter Viereck và Vilfredo Pareto từng đề cập là liên minh "trên - dưới" chống lại tầng lớp trung lưu. Một chính phủ mạnh đặc trưng của cánh tả dễ bị các tập đoàn lớn "thâu tóm" (regulatory capture): họ tạo ra các quy định ngặt nghèo mà chỉ công ty lớn mới tuân thủ nổi, từ đó bóp nghẹt các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Chính sách mở cửa biên giới hay tăng nhập cư cung cấp nguồn nhân lực giá rẻ, giúp các tỷ phú công nghệ tối ưu hóa lợi nhuận trong khi lương thực tế của tầng lớp trung lưu bị kéo xuống. Tầng lớp trung lưu - những người tự lực cánh sinh, đóng thuế nhiều nhất nhưng nhận phúc lợi ít nhất - thường hướng về cánh hữu. Kết quả thực tế là lý thuyết "cào bằng" trở thành thực tế "xóa sổ trung lưu": khoảng cách giàu nghèo không thu hẹp mà tầng lớp tinh hoa càng củng cố được quyền lực tuyệt đối nhờ sự bảo trợ của nhà nước.

Về kiểm soát tư tưởng, cả hai dạng đều sử dụng nhãn dán để vô hiệu hóa đối lập thay vì tranh luận bằng lý lẽ. Chủ nghĩa cộng sản dùng từ "phản động", "xét lại", "chống phá nhà nước"; cánh tả hiện đại dùng từ "phát xít", "phân biệt chủng tộc", "kỳ thị". Mục đích giống nhau: một khi bạn bị dán nhãn là "ác", mọi lời nói của bạn đều vô giá trị. Nếu chủ nghĩa cộng sản dùng công cụ nhà nước để kiểm duyệt, cánh tả phương Tây dùng "quyền lực xã hội" - hợp tác với truyền thông và đám đông trên mạng - khiến cá nhân phải tự kiểm duyệt. Đây là điều mà nhà triết học John Stuart Mill từng cảnh báo: "Sự chuyên chế của dư luận còn đáng sợ hơn sự chuyên chế của luật pháp."

Áp lực này không dừng lại ở phạm vi tranh luận chính trị mà đã lan vào cả môi trường nghiên cứu khoa học. Tại nhiều đại học phương Tây hiện nay, các nghiên cứu về di truyền học hành vi, sự khác biệt sinh học giữa các giới hay tội phạm học dựa trên dữ liệu thực nghiệm đều phải đối mặt với nguy cơ bị gác lại hoặc không được tài trợ nếu kết quả đi ngược lại các tiền đề của chính trị bản sắc. Đây là một điểm tương đồng cấu trúc đáng chú ý với cách Liên Xô từng bóp nghẹt di truyền học Mendel dưới thời Lysenko - không phải vì các nghiên cứu đó sai về mặt khoa học, mà vì chúng không phù hợp với hệ thống giá trị đang thống trị. Nghiên cứu của Mitchell Langbert (2018) cho thấy tại các đại học hàng đầu Mỹ, tỷ lệ giáo sư đăng ký theo đảng Dân chủ so với đảng Cộng hòa là 11,5 trên 1, có những ngành xã hội lên tới 30 trên 1 - sự thống trị tư tưởng trong môi trường học thuật này tạo ra những điểm tương đồng đáng chú ý với tính nhất quán hệ thống trong các quốc gia cộng sản.

Nghiên cứu lịch sử (fb-Minh Nhựt)