(tiếp theo)
Lányok là câu chuyện ko thể thiếu của bọn tôi thời ấy. Nhưng mà thanh niên miền Bắc thời này có tính chiến đấu với chủ nghĩa anh hùng cm rất cao, nên "chuyên đề" này phần do nghĩa vụ, phần do xh VN hình thành tính cách, nên nó rất méo mó, ko bình thường chút nào. Đọc lại những đoạn trên chặng đường của chúng tôi đến Hungary, trong đó những gì HTB ghi lại là những chi tiết rất sinh động và chân thực trong quan hệ nam nữ của chúng tôi ở giai đoạn mới lớn. Trong đề tài này, HTB là nhân vật trung thực và có vẻ bình thường/normalisan él hơn số đông, như tôi biết, vì hắn quan niệm và sống khác, hoặc cũng như nhau cả, nhưng nhiều người phải giấu diếm, phải dồn nén, thậm chí còn phải lên án những người đã sống thật với nhu cầu tình cảm bình thường của con người.
Để thấy HTB có cảm xúc ntn trong những ngày đầu sau khi đặt chân lên đất Hung, tôi giới thiệu bài viết của hắn trên net (FB-NEI) với tựa đề: "Csinos lányok NEI-ben".
Nekem emlékezetes benyomás volt NEI-ben, hogy nagyon csinosak voltak a lányok.
Legjobban szerettem egy boliviai-t, egy bolgar-t és egy mongol-t. Mindig kerestem õket a szünetben hogy bámulhattam õket csodálva.
A boliviai lány kicsi termetü volt, diszes ruhákban járt, táncolt és énekelt rengeteget (és jól is) egy dél amerikai diák csoportban. Öröm volt nézni (föleg a lányt) és hallgatni öket. A balatoni és egri kiránduláson folyton muzikáltak egy profi szinten.
A bolgár lány fekete szemü és hajú volt. Ugy nézett ki mint egy török eredetü. Nagyon szép és nagy szemei voltak. Nagyon szerettem a szép szemeit. Sokat dohányzott és csendesen bámulta a felemelkedõ füstöt. Ugy viselkedett mintha nem törödött semmivel. De mindig ült a központban az éterem elött, így vonzhatott figyelmet mindenki-tõl. Nem csak én csodáltam õt, mert volt egy állandó társasság körülötte.
A mongol lány egyszerüen és különösen bájos volt. Gyönyörü és sugárzó volt a mosolya. Nem unatkozhat senki a társaságában. Nagyon barátságos volt. Pinpongoztam vele néhányszor is.
Legjobb barátnöm volt egy kubai lány. Azt hiszem Annamaria volt a neve. Õ is szép volt mint egy ókori görök sportoló szobora. Jó fizikumú és ízmos volt Szoktunk együtt futni esteként. Néha lusta voltam, a szobámba jött és kihivott. Emlékszem hogy néhányszor édességet is adott nekem. Jó szivű lány volt. Nagyon sajnáltam, hogy a második félévben nem futottam vele, mert feliratkoztam az algol nyelv tanfolyamra a városban. Õ is ment Debrecenbe tanulni Orvos Tudományi Egyetemen. Sokszor láttam õt szurkolni amikor fociztam. Hevesen kiabálta "Hajrá Viet, nagyon jól csináltál, te a legjobb vagy". Pedig nem fociztam olyan jól.
Nagyon jó lenne ha tudhatnék valamit a sorsaikról. Nagyon szép emlékek voltak.
Cùng học với HTB ở KLTE, có 1 anh cũng rất hay chơi với gái Tây. Anh này ít kể về chuyện của mình trên mxh, và đây là 1 bài hiếm hoi mà tôi đọc được:
"Hoi xua o ben Hungary, tai truong dai hoc tong hop Kossuth Lajos , thanh pho Debrecen , hang nam nguoi ta to chuc day tieng Hung cho sinh vien quoc te ( moi nam mot lan vao mua he , thoi gian khoang 1 thang ). Sinh vien quoc te an o trong Kollegium cua truong. Thuong thi ho qua vai ba lan. Mot so co bo hoac me la nguoi goc Hung nhung dinh cu o nuoc ngoai nen muon hoc tieng me de, hoac cha de. Hoc buoi sang, con buoi chieu thi da bong voi dam sinh vien Vietnam trong Kollegium, hoac ra bai co truoc Kollegium dan hat vui ve voi dan ban dia. Doi khi lai cung bon sinh vien Vietnam nau an cho nhau. Noi chung rat vui ve. Hoi do bon toi co quen than voi 4 sinh vien Phap : Dimitri ( bo Nga, me Phap nhung khong biet tai sao lai thich tieng Hung ), 3 co ban la Gracia, Lissett va Claudina ( Gracia va Lissett co me la Hung, bo Phap ). Khi ve lai ben Phap van lien lac voi nhau vi ho rat xinh dep va tot tinh. Tu Phap van gui Chocolete , dia nhac,.. Rat tiec khi ve VN thi mat hoan toan lien lac. Trong so dia hat nhan duoc co mot bai hat ma den bay gio van nho mai ( Hoi do con hat duoc vi ho day cho minh hat bang tieng Phap, con bay gio thi quen sach roi ). Vi hay nen van nho duoc ten bai ,va muon ban be chia se : LA MER EST IMMENSE . Nguoi ta cung dich ra tieng Anh voi ten : THE WATER IS WIDE. Moi cac ban tim nghe."
LHS VN ở Debrecen (Hình ảnh: Tư liệu cá nhân)
Từ bức hình của LHS VN ở Debrecen có thể thấy 1 phần thực trạng về chúng tôi thời ấy. Cả nam và nữ, chúng tôi đều thay đổi, ko chỉ về ăn mặc, điểm có thể phân biệt rõ nhất ở bọn con trai là tóc tai. Có người tóc dài, có người tóc ngắn, nhìn đầu tóc là có thể biết ai dám sống cùng xu hướng chung ở châu Âu lúc đó với tinh thần tự do, phản kháng những khuôn khổ vốn là chuẩn mực của các thế hệ trước. Về ngoại hình, vh đại chúng được phản ánh qua hình tượng của các ban nhạc rock huyền thoại, các nghệ sĩ trình diễn nổi tiếng và những ngôi sao sân cỏ được coi là những biểu tượng của phong cách sống, vừa nghệ sĩ vừa phóng khoáng đã có sức thuyết phục rất mạnh đến giới trẻ, trong đó có chúng tôi. Dần dần, để tóc dài ko chỉ giới hạn ở giới nghệ sĩ và cầu thủ bóng đá hay phong cách của phong trào hippie, mà dần lan rộng ra các tầng lớp khác trong xh, tạo nên một bản sắc của thời đại, đa dạng và cởi mở hơn đối với ngoại hình phái nam.
Nghệ thuật Pop trong kỷ nguyên hippie (Hình ảnh chọn từ net)
Sự chuyển đổi ko chỉ ở vẻ ngoài, những khát vọng thầm kín cũng trỗi dậy rất mạnh và bùng nổ như những trái bom nổ chậm. Có nhiều chuyện tình đã được ghi nhận giữa LHS VN với người Hung, như chuyện của bà "Mô" là mối tình của 1 cô giáo Hung với cậu học trò VN từng được truyền tụng 1 thời. Những câu chuyện mà tôi biết, thường được nghe lại như chuyện cười nhiều hơn chuyện tình. Còn riêng tôi, thì gọi những gì đã qua là chuyện tình cũng ko hẳn, vì mới chỉ ở dạng sơ khai, khó có thể nói đó là tình yêu do ko có sự tiến triển. Nếu tôi ko giữ khoảng cách, để cho tất cả diễn ra một cách bình thường, tự nhiên thì câu chuyện sẽ đi xa hơn, có nhiều tình tiết hơn chứ ko bị ngắt quãng như thế.
Với HTB và những người khác mà tôi biết là những câu chuyện khác. Đó là những chuyện tình thật sự. Rất sâu đậm. Debrecen là nơi có những chuyện tình với gái Hung rất hay. Trong đó, cả 2 người mà tôi biết đều giữ mối tình của mình cho đến bây giờ, ko hề phai nhạt, chỉ là ko còn như hồi trai trẻ đẹp đẽ thôi. Nhân vật thứ 2 còn gọi cô bạn của mình là "első szerelem". Hồi ở Hung, HTB biết nhiều về cô bạn này hơn tôi, vì tôi chỉ gặp cô ấy sau này khi sang VN cùng chồng để tái ngộ với anh bạn năm xưa. Theo HTB thì cô này là một cô gái trẻ, sống tình cảm và chân thành. Sau khi 2 vợ chồng cô ấy sang VN vài năm, vào năm 2014, khi trở lại Hung, Hoàng tử cũng gặp lại nàng (sau gần 40 năm). Nàng có 2 con một trai một gái, đã có mấy cháu nội ngoại gì đó, rất thích chăm cháu. Riêng chuyến đi gặp Hoàng tử ở Budapest này, nàng nói là một chuyến đi bí mật, không thể cho chồng biết. Hoàng tử hỏi tại sao ko nói, nàng chỉ trả lời đơn giản "Em không thể" (Nem tudok).
Debrecen là 1 tp có cuộc sống rất đặc biệt nói riêng của LHS VN so với những nơi khác. HTB rất yêu ktx sinh viên của mình và gọi nó là "tổ ấm". Ở đây có những chàng trai để tóc dài nhất Hungary. Ở Debrecen có nhiều chuyện có thể gọi là giai thoại thuộc về thời kỳ "cấm đoán" khắc nghiệt của LHS chúng tôi. Trong đó, HTB đã viết về "các chú Sứ", về cách mà các chú ấy quản lý con người ntn qua câu chuyện vh "Muvészetnek is kell legalább egy alsó nadrágja - Nghệ thuật cũng phải có quần đùi".
"Người ta kể nhiều chuyện về các chú Sứ. Bây giờ nghĩ lại chắc có nhiều chuyện sáng tác. Nhưng chuyện sau đây là thật một trăm phần trăm.
Năm thứ nhất, tôi ở cùng phòng với Vinh Còi (Nguyễn Quang Vinh). Anh này là người của quân đội nên tóc tai gọn gàng, nhưng láu lỉnh, mồm mép. Anh không bao giờ tham gia vào vụ cãi nhau về phong cách sống, tóc tai, nhưng diện quần loe đỏ chóe, rất trêu ngươi mắt của các chú. Một hôm, anh Vinh Còi khuân về một bức tranh, giới thiệu là danh họa của Hà Lan hay Ý gì đó. Một bà rõ là đẫy đà ngồn ngộn, nằm tơ hơ, không có một tấc vải. Hồi đó phần lớn chúng tôi chưa có kinh nghiệm gì nên không biết thế nào mà phán. Tuy nhiên theo thẩm mĩ bây giờ nhớ lại thì bà này chắc lười tập thể dục nên hơi phì, đùi bụng nổi lên cả đống. Tuy nhiên, anh Vinh Còi giới thiệu là tranh nghệ thuật, nên bọn tôi đều kính cẩn treo giữa phòng.
Hôm các chú Sứ xuống, tôi cũng thầm mong các chú vào phòng mình để mang nghệ thuật của nhân loại bẻ các chú một mẻ. Nếu các chú nhịn tinh hoa nhân loại thì khoái không thể tả, nếu các chú phản bác, thì mặc xác các chú đương đầu với nhân loại. Cầu được ước thấy, chú Định được các anh nghiên cứu sinh hoa tiêu xộc vào phòng. Sau khi hỏi han ân cần, chú Định vào phòng thấy ảnh khỏa thân hỏi "Ảnh này ai treo?". Anh Vinh Còi nhận "Cháu treo, nhưng đây là ảnh nghệ thuật.". Mấy anh nghiên cứu sinh ton ton "Bọn em đã nhắc rồi, nhưng bọn nó cứ chống đối đây là văn hóa nghệ thuật". Chú Định lừ mắt không nói gì nhưng chắc ức vì thấy bọn này có chuẩn bị. Ra đến cửa, chúng tôi chỉ nghe bình luận một câu không rõ là của chú Định hay anh nghiên cứu sinh, đầy bất mãn "Nghệ thuật gì thì ít ra cũng phải có quần đùi chứ".
Sau khi nghe tôi kể chuyện này, tên Ánh (Phạm Ngọc Ánh) có vẻ khoái chí. Từ đó mà thành một thành ngữ nổi tiếng "Lột nốt cái quần đùi của nghệ thuật" (ý nói ăn nói thô tục trắng trợn ba gai)."
Hình ảnh: HTB
Dòm ngó cuộc sống sinh viên là việc được giao cho những người có nhiệm vụ quản lý đời sống vật chất và tinh thần của LHS. Có nơi dễ chịu, có nơi hà khắc tùy người. Nhưng Debrecen là vùng xa, ở đây có những sinh viên VN hội tụ những tính cách nổi bật, do được chọn lọc về học lực từ trong nước, nhiều người từ các lớp chuyên toán và hầu hết đều là những học sinh xuất sắc nên chuyện học hành chỉ cần chuyên cần là ổn. Chuyện còn lại là việc ăn ở ntn, có hòa hợp và cân bằng với cuộc sống xung quanh, trong những mối quan hệ xh cởi mở và bình thường, ko phải là cuộc sống tách biệt và bó hẹp chỉ trong cộng đồng VN với nhau, rất lạc lõng.
Sự lạc lõng giữa lòng nước Hung nói riêng và với thế giới bên ngoài nói chung là 1 nhược điểm lớn, là mặt trái của thế hệ LHS chúng tôi. Cấm đoán và siết chặt kỷ luật tới từng đơn vị có sinh viên học tập là điều mà BQL muốn áp đặt chặt chẽ, nhưng cũng làm cho cái nhược điểm này lớn hơn, khiến cho cuộc sống sinh viên lẽ ra phải thoải mái hơn, tốt hơn, và bình thường hơn thì trái lại, càng kỳ cục hơn, nếu nhìn với con mắt của người Hung lúc đó. Tôi từng nghe mấy nữ sinh Hung nói thẳng với mấy cậu trai nhà ta ở építőtábor: "buták vagytok!'' khi mấy cậu này định tán tỉnh họ trong kỳ lao động mùa hè tình nguyện (nhìn các em rất hấp dẫn/ngon ăn vì ra đồng chỉ mặc bikini). Építőtábor là các trại hè do KISZ (Hiệp hội Thanh niên Cộng sản) tổ chức vào những năm 1960, 70 và 80, nơi học sinh trung học và sinh viên đại học tham gia các hoạt động cộng đồng (ví dụ: nông nghiệp, xây dựng, v.v.). Vào năm đầu tiên học trường tiếng, chúng tôi thường tham gia các trại hè này cùng các nữ sinh trung học Hungary. Tôi vẫn nhớ rất rõ về mùa hè đầu tiên này của mình!
Középiskolás lányok a nyári építőtáborban (Hình ảnh: Chọn từ net)
Hoàng tử cũng ghi lại những kỷ niệm với người yêu của mình. Chuyện tình của HTB tôi đã biết từ khi còn ở bên Hung, nhưng phải đọc những gì tên này viết ra mới biết nhiều hơn sau những gì chỉ nghe hắn nói. Và "Kỷ niệm về rau muối Hungari- Emlékem a magyar libaparéjrol" là 1 trong những câu chuyện này.
"Rau muối là kỷ niệm một thời đi sơ tán của tôi. Vào khoảng từ lớp 4 đến lớp 7, tôi ở Hồng Châu (Hòn Ngọc Hồng), còn gọi là Bãi Tự Nhiên, một hòn đảo nhỏ giữa Sông Hồng nơi các cụ Chử Đồng Tử và Tiên Dung gặp nhau. Bãi Tự Nhiên đẹp tuyệt, mênh mông cát trắng và phù sa. Chúng tôi đi học trong làng bên kia sông, cách bãi một nhánh sông khô về mùa cạn, về mùa nước lại thành một con sông. Cho đến bây giờ, gần 50 năm trôi qua, tôi vẫn nằm mơ thấy mình trở về Bãi Tự Nhiên, mênh mông sóng nước và cát trắng. Trên bãi cát lẫn phù sa, có những vạt khoai lang, các bạn đã chỉ cho tôi những ngọn rau muối.
Một lần mẹ đi dạy về muộn. Đến bữa, tôi chạy ra đồng bãi hái những ngọn rau lang, và cũng hái được một ít rau muối. Tôi thử nấu một nồi canh, nếm thử thấy ngon tuyệt. Từ bữa đó, ở đâu thấy rau muối tôi cũng hái về. Rau muối, lá nhọn như mũi giáo, xanh nhạt, cuống rau có sắc tím, trên mặt lá có một lớp tinh thể trắng, long lanh như muối, có lẽ vì thế mà thành tên. Vì màu xanh nhạt và lá hình mũi giáo, rau muối rất dễ lẫn với rau khúc, một thứ rau, nhỏ thấp hơn, thường để làm bánh khúc, nhưng ăn như là rau thì không có vị gì. Rau muối khá hiếm, nên rất quý và phải mất công mới đủ một nồi rau.
Tôi nhớ lần đầu tiên tôi đi dạo với Magdi vào lúc xâm xẩm tối. Mặt trời đỏ ối đang từ từ lặn, nền trời ngả màu tím sẫm. Không khí nguội dần và mát rượi, nhưng vẫn tràn đầy một hương vị gì đó rất ấm áp. Chiều mùa hè Hungari nồng nàn và đẹp tuyệt. Chúng tôi đi giữa đồng bao la. Thỉnh thoảng có những lùm cây phong hoặc bạch dương. Mãi sau này tôi mới biết tên tiếng Việt của cây nyirfa và nyárfa như thế. Thành ngữ tiếng Hung có câu "Sziszeg mint a nyirfa" dịch là "xào xạc như cây phong". Đặc biệt nhất là hương vị của không khí của những chiều mùa hè Hungari không thể nào quên.
Gió thổi, tóc chúng tôi bay trong gió. Nàng chỉ nói tôi đi theo nàng, tôi cũng không biết sẽ đi đâu. Chưa bao giờ tôi đi dạo riêng với một người con gái nào. Ý nghĩ đó làm tôi lúng túng, mất chủ động, bởi vì không biết phải làm gì và nói gì. Vì thế tôi thành thói quen im lặng mỗi khi đi với Magdi. Cũng không có gì thực sự lãng mạn như tôi tưởng tượng, khi chỉ có một cặp nam nữ một mình giữa đồng bao la như vậy, không hề nắm tay hay khoác vai gì. Tôi cũng thấy hơi kỳ quái, có vẻ thiếu khí phách nam nhi và có thể ảnh hưởng tới quốc thể.
Giữa lúc đó, tôi nhìn thấy rau muối. Cơ man là rau muối, mọc trùng trùng điệp điệp. Rau muối Hungari mọc dày, cây cao lá mơn mởn, trông rất ngon lành. Kỷ niệm về Hồng Châu, về mẹ và em gái tôi và những buổi chiều hè sơ tán chợt tràn về. Tôi quỳ xuống vuốt ve những ngọn rau muối thân thương của thời thơ ấu. Tôi hỏi Magdi "Em có biết cây gì đây không". Tôi muốn kể cho nàng nghe về thời sơ tán, bãi cát phù sa và những bát canh đơn sơ mà tôi nấu từ cây rau nhặt ngoài đồng này. Magdi như đang theo đuổi một ý nghĩ riêng nào đó của mình, lơ đãng đáp "Em không biết. Thường gọi là cỏ thôi." Tôi thầm nghĩ, có lẽ có những điều tôi sẽ không bao giờ chia sẻ được với nàng.
Trên đường về, chúng tôi ghé vào một trại nuôi ngựa. Magdi nói chuyện rất sôi nổi với một ông già nuôi ngựa (có lẽ không già lắm, nhưng đối với tôi thời đó là già). Ông ta say mê nhìn nàng, dạy nàng cách cưỡi ngựa, và dắt hẳn một con ngựa lực lưỡng để nàng cưỡi. Nàng cười khanh khách, vui vẻ. Ông già lăng xăng dắt ngựa. Sau đó ông ta cao hứng lôi một vò rượu ra mời chúng tôi uống. Rượu lê Hungari, rất mạnh và thơm ngát, làm chúng tôi thấy nóng rực và vui vẻ. Trên đường về, tôi nói với Magdi "Ông già này có những phong cách trẻ trung." Magdi ranh mãnh cười "Ông ấy đang yêu mà."
Tôi lại chìm trong suy nghĩ về rau muối, không nhớ là đã chia tay như thế nào với nàng.
Cũng lạ là sau đó, suốt thời gian ở Hungari, tôi không bao giờ thử ăn rau muối Hungari. Mặc dù, tôi, Khánh và Bình "to" nhiều lần vào thung lũng lạnh hái nấm về ăn, nấu đủ món. Mãi sau này khi sang Nga, tôi mới hái rau muối dọc triền sông Volga về nấu ăn, rất ngon. Rau muối ở Nga cũng mọc dày đặc như ở Hung. Đó là thời Andropov cầm quyền, kinh tế Liên Xô bắt đầu có dấu hiệu đi xuống, trong các cửa hàng không có bất cứ loại rau gì. Khi đi hái rau muối về, gặp mấy cô gái Nga, các cô hỏi các anh hái về làm gì, tôi nói là cho thỏ ăn, các cô thật thà xúm vào hái giúp.
Tôi chưa bao giờ biết người Hung và người Nga biết ăn rau muối. Nhưng tra cứu một lúc thì thấy không phải vậy. Người Hung vốn có biết ăn rau muối mà còn biết dược tính của nó. Tên tiếng Hung là rau chân ngỗng, cùng họ với paraj, paréj, spenót,... tiếng Việt Nam có thể là rau dền, rau chân vịt. Nhưng có lẽ đời sống hiện đại làm họ quên mất món rau này.
Tôi rất tiến cử cho các bạn, đặc biệt là các bạn đang ở Hungari, nên thử món rau này. Rất ngon và rất đặc sắc, hơn rất nhiều loại rau mà chúng ta thường ăn. Chính vì loại rau này không bao giờ bày bán ở cửa hàng, nên biết được hương vị của nó là một món quà trời cho, không nên bỏ lỡ cơ hội, nếu có dịp được thưởng thức."
Rau muối. Hình ảnh: HTB
Một chuyện tình vượt lên tất cả là câu chuyện động trời với những trắc trở và thậm chí trở thành bi kịch giữa cô gái Hung Sáli Judit và anh Lê Mỹ Thành - mà kết quả là sự ra đời của chàng trai mang hai dòng máu Việt - Hung Lê Mỹ Benkő Attila, 1 gương mặt quen biết từng tham gia nhiều hoạt động của cộng đồng VN tại Hungary - là câu chuyện tình xuyên biên giới, từng vượt mọi ràng buộc, cấm đoán ở thời của chúng tôi.
Năm Judit 15 tuổi, bạn gái của Judit rủ cô tới bệnh viện thăm một người bạn gái VN đang điều trị tại đó. Vốn rất thương Ánh (tên cô bạn VN) là người Hà Nội, sang Budapest học và bị chứng động kinh nên trong thời gian Ánh nằm viện, 2 cô thường xuyên tới thăm Ánh và Judit đã kết bạn với cô.
Sáli Judit (Ảnh của nhân vật)
Sau khi ra Ánh ra viện, Judit cùng cô bạn gái cũng hay đến ktx của trường Bánki Donát, nơi Ánh ở. Ở đó, cô đã làm quen được với nhiều bạn (cả nam và nữ) người Việt. Họ kể nhiều cho cô nghe về VN, khi ấy đang có chiến tranh.
Judit học được một điệu múa VN và cũng mò mẫm học tiếng Việt. Rồi cô học đan và cô còn nhớ, các cô gái VN luôn đan áo len. Họ còn để tóc dài và búi lên, và vì tóc cô cũng dài, cô cũng bắt chước họ búi tóc...
Một lần, Judit tham dự buổi chiếu phim ở ktx. Các học sinh ở các nơi khác cũng đến xem, trong đó có anh Thành. Phim có nội dung về đề tài chiến tranh, khi thấy nhiều lần Judit bật khóc, anh Thành đã để ý đến cô và đến chỗ cô ngồi. Hai người bắt đầu trò chuyện và tình yêu đã đến từ cái nhìn đầu tiên. Lúc đó là cuối năm 1968.
Sáli Judit và anh Thành, năm 1970 (Ảnh của nhân vật)
Mối tình của Judit bắt đầu từ những tiếp xúc với các bạn VN. Cô nói đã học được từ các bạn VN nhiều thứ và biết nhiều hơn về cuộc chiến tranh, về những đau khổ mà VN phải chịu trong chiến tranh. Vì thế, cô thấy tình yêu của cô với một chàng trai VN là rất bình thường, ko có gì khó hiểu.
Theo cô, cả hai người đều cảm thấy yêu nhau từ ban đầu, và sau đó, khi đã trò chuyện nhiều với nhau, về gia đình, cuộc sống của nhau, về những dự định chung... cô và anh Thành càng trở nên gắn bó.
Tuy nhiên, họ phải hoàn toàn giấu kín tình cảm của mình vì thời ấy, ngay các sinh viên VN học tập tại Hungary cũng bị cấm yêu đương, nói gì đến chuyện yêu một người Hung! Thời gian trôi đi, tình yêu của họ càng lớn dần, càng ngày 2 người càng cảm thấy muốn sống trọn đời với nhau.
Judit biết trong hoàn cảnh chiến tranh ở VN, điều này là ko thể, nhưng lại nghe ai đấy nói rằng ở LX lúc đó, có một chàng trai VN yêu một cô gái Xô-viết và khi cô gái có thai, họ đã được phép thành hôn với nhau...
Vì vậy, Judit mới bàn với anh Thành rằng: chờ đến khi cô tròn 18 tuổi, 2 người sẽ có một đứa con và Đại sứ quán (ĐSQ) VN sẽ phải cho phép kết hôn. Anh Thành cũng còn hai năm cho đến ngày tốt nghiệp. Nhưng vì sợ mối quan hệ giữa hai người bị bại lộ và anh ấy sẽ phải về nước, do đó cả hai quyết định sẽ có con sớm hơn, rồi cả anh Thành và cô đều sẽ tốt nghiệp.
Khi Judit có thai, 2 người đã đến Bộ Tư pháp Hungary và ĐSQ Việt Nam để xin được kết hôn.
Tại Bộ Tư pháp, có một phòng có thể cấp phép “miễn trừ” trong những vụ như thế (mà để được cấp phép như vậy, đúng ra cũng cần sự chấp thuận của nước kia). Bộ nói rằng sẽ cấp giấy cho phép anh Thành được cưới cô gái làm vợ. Rồi họ qua ĐSQ VN, ở đấy mọi người cũng gật gù, bảo sẽ xét và giúp, v.v...
Rất hạnh phúc, anh Thành về ktx còn Judit về với gia đình. Bộ còn nói rằng họ sẽ nhận được giấy phép qua đường bưu điện sau 2-3 ngày. Cha mẹ của Judit cũng mừng rỡ vì thời đó, việc có cô con gái có thai khi chưa làm lễ thành hôn là một nỗi hổ thẹn, nhưng rốt cục ông bà cũng hiểu rằng, cô yêu anh Thành.
Ngày 27-1-1972, lúc 4 giờ chiều, Judit chờ anh Thành mãi mà ko thấy (bao giờ anh cũng xuống chiếc xe buýt số 84 – anh đi đến chỗ hẹn với cô bằng xe này – vào đúng lúc 16 giờ). Hết chuyến này đến chuyến buýt khác, cô vẫn ko thấy anh đâu cả! Bảy giờ tối, cô điện thoại về ktx nơi anh ở, nhưng người thường trực nói rằng: có một thanh niên VN đã bị đưa về nước.
Tối hôm đó, cô đến ktx của anh (Quận XI, phố Hengermalom) - người Hung ko được vào ktx nhưng Judit đã đẩy ông thường trực cố ngăn cản cô để chạy lên phòng anh Thành. (Chưa bao giờ cô vào đây, nhưng theo lời Thành kể, Judit biết anh ở tầng mấy, phòng số mấy). Khi vào phòng, cô gặp mấy người bạn của anh, họ biết chuyện và nói rằng, người của ĐSQ đến đưa Thành đi vào ban đêm và anh phải chịu kỷ luật về nước rồi.
Khi đó, Judit đang có thai được 7 tháng...
Những năm sau đó, cô gái đã làm hết khả năng của mình để anh Thành có thể quay trở lại. Một trong những nỗ lực này là lần gặp Thủ tướng Phạm Văn Đồng.
Tháng 6-1973, Thủ tướng Phạm Văn Đồng sang thăm Hungary. Judit được biết tin này qua các sinh viên VN. Ngày hôm đó, tiết trời rất nóng nực, nàng chuẩn bị đồ ăn, uống ở nhà và bế con trai nhỏ ra sân bay Ferihegy (Budapest). Trước đám đông là một hàng rào cảnh sát. Judit bế Attila đứng xếp hàng đằng sau toán cảnh sát và đợi dịp để có thể lách qua hàng rào cảnh sát chạy đến chỗ thủ tướng khi ông vừa xuống máy bay.
Ko sớm cũng không muộn, khi Thủ tướng Phạm Văn Đồng xuất hiện ở cửa máy bay, tất cả mọi người chỉ đứng nhìn ông và nàng chờ đợi khoảnh khắc đó. Vẫn ôm Attila trên tay, nàng lách qua hàng rào và chạy đến chỗ Thủ tướng.
Thời khắc đầy hy vọng (Ảnh của nhân vật)
Các vị nguyên thủ quốc gia Hungary cũng đều ở đấy, rồi ĐSQ VN, v.v..., nhưng Judit là người đầu tiên chạm vào người Thủ tướng Phạm Văn Đồng, nàng liến thoắng bằng tiếng Việt và kể cho ông nghe về câu chuyện của nàng. Mọi người xung quanh, kể cả các cảnh sát đều sững sờ và ko ai nói được câu gì! Chuyện xảy ra là như thế...
Nhưng về sau, còn có các vị khách cấp cao đến từ VN, Judit nhớ ko chính xác lắm, nhưng hình như là Chánh án TAND Tối cao VN sang Hungary. Khi ấy nàng cũng lọt vào khách sạn, một mình, vào buổi tối, khi mọi người đang chuẩn bị ăn tối.
Lúc đó, một chàng trai VN đã giúp nàng, anh ta cho nàng biết phải vào chỗ nào trong khách sạn và để ngỏ cửa ra vào phía sau, v.v... Thế là nàng đã vào, đúng lúc các quan chức thuộc tòa án Hungary và VN đang dùng bữa tối, và lại kể lể mọi chuyện bằng tiếng Việt.
Về tư cách cá nhân, có thể các vị quan chức này đều muốn giúp nàng, để nàng, anh Thành và cháu Attila được đoàn tụ, nhưng rồi ở ĐSQ VN và trên Bộ Tư pháp Hungary người ta cũng nói mỗi nơi một khác, trong gia đình thì cha mẹ của Judit ko còn tin vào điều gì nữa...
Thời gian 1972-1974, cả 2 người đã “chiến đấu” rất nhiều vì nhau. Judit phải chịu đựng nhiều vì cha mẹ nàng cảm thấy hổ thẹn khi con gái mình có con với một người Việt - đối với các cụ, đây là một nỗi đau thật sự. Còn với nàng, cũng ko hẳn chỉ vì thế, mà điều đau khổ nhất là chỉ còn lại một mình.
Trên Bộ, người ta nói rằng: nàng hãy lấy chồng đi vì sẽ ko bao giờ còn gặp lại được anh Thành! Judit ko hề biết ĐSQ VN cũng đã tổ chức cho nàng và anh Thành đoàn tụ, nhưng khi đó đã muộn vì tháng 9-1974 nàng lấy chồng và chỉ sau đó mới hay rằng Thành lẽ ra cũng đã có thể được nhận hộ chiếu để trở lại Hungary.
Sau khi anh Thành phải về nước năm 1972 và đến năm 1993, 2 người mới gặp lại nhau lần đầu ở VN - lúc đó, nàng mới kể cho Attila biết bố của cháu là ai. Khi gặp lại anh Thành, Judit cho biết: "những cảm xúc trong chúng tôi lại trỗi dậy, chúng tôi đã bàn tính hay cả hai đều ly dị để đến lại được với nhau, nhưng khi trở về Budapest, nhìn các con sau của tôi, tôi đã nghĩ khác..."
Nàng bộc lộ: "Chúng tôi tâm sự về quá khứ, về gia đình đôi bên, và luôn cảm thấy ngạc nhiên vì thế giới hiện tại mà chúng tôi đang sống, khi những mối quan hệ tình cảm Việt - Hung có thể tồn tại hoàn toàn hợp pháp. Thập niên 60-70 thế kỷ trước, điều này còn là một trọng tội, cuộc đời bao người đã tan tành vì thế...
Chúng tôi đã có gia đình, đã sống cuộc sống riêng, đã có những tập quán được hình thành, nên việc Thành trở lại Hungary - dù chỉ để thăm tôi - cũng không hay. Giờ đây, tất cả chỉ còn là một nỗi đau muôn đời, tấn thảm kịch trong đời tôi, nhưng cháu Attila là quan trọng hơn cả, làm sao để cháu tìm được hạnh phúc và công việc phù hợp. Tôi hy vọng và mong muốn rằng anh Thành cũng nghĩ như thế."
Giá mà tôi có thể kể hết tất cả chuyện tình của LHS chúng tôi, bởi tuổi trẻ thì khó sống nếu ko yêu, vì thế mà tôi cho rằng: trong chúng tôi, ai cũng phải có 1 khúc nào đó trong đời tương tư vì tình. Đa tình như HTB thì có nhiều khúc và nhiều khoảnh khắc ko thể quên hơn. Ngay cả chuyện của mình, tôi đã kể rồi, nhưng cái kết là khúc cần có lại thiếu nên tốt nhất là ko nên nêu trở lại ở đây (vì nếu thế, có thể nhiều người lại ngộ nhận, tưởng rằng ai cũng như tôi cả). Vì vậy, tôi muốn tiếp tục phần này với 1 câu chuyện khác, là chuyện yêu đương giữa sinh viên VN với nhau mà tác giả đã rất cân nhắc trước khi kể với tựa đề "Chuyện tình sinh viên".
"Khi mới sang năm ngoại ngữ, tôi là cô bé nhà quê, khờ khạo, nhan sắc lại không bắt mắt (riêng độ “không bắt mắt” thì vẫn ổn định đến bây giờ 😄). Nên tôi không có nhiều bạn trai đến kết bạn làm quen như những bạn gái khác. Nhưng không hiểu sao lên năm thứ nhất cũng có một anh năm trên “thích” tôi. Có lẽ “kinh nghiệm tình trường” của anh cũng không nhiều nên anh đã chọn “liệu pháp” không phù hợp với một đứa khờ như tôi, nghĩa là đi kèm với viết thư và đón đường anh còn vào tận phòng ở để tìm. Tôi “yếu”, “gió” lại mạnh nên tôi sợ và lẩn như chạch, không cho anh cơ hội gặp mặt. Cho đến một hôm, sau giờ học cuối, trời tối và lạnh, vừa ra khỏi lớp một đoạn, đột nhiên thấy anh xuất hiện từ sau cái cột, tôi không thể tránh mặt. Anh đứng im không nói gì và đột ngột tung một cú đá rất đẹp, đúng chuẩn con nhà võ về phía tôi (tất nhiên là đá gió), rồi vẫn không nói gì, anh bỏ đi. Cô bạn đi cùng khóc rưng rức, còn tôi thì ngây ra vì ngạc nhiên. Nhưng tôi hiểu, tôi không còn phải sợ anh nữa. Và đúng vậy, từ đó trở đi tôi không bao giờ nhìn thấy anh trên con đường của mình (trên cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng).
Hơn 45 năm sau, một hôm tôi nhận được điện thoại “ alo, anh tên là..., em có còn nhớ anh không?” Dạ, em có nhớ”...thế rồi anh nói chuyện, hỏi thăm cuộc sống của tôi và nói lời xin lỗi tôi về hành động của mình lúc trước. Anh nói anh không hiểu sao lúc đó lại làm vậy. Bây giờ hết khờ rồi nên tôi cũng nói chuyện rôm rả và còn hẹn anh nếu có dịp vào SG thì báo để anh em đi uống cafe...Vài tháng sau tôi nhận được tin anh đã mất do bệnh. Lúc đó tôi mới hiểu: nói lời xin lỗi tôi là một trong những việc mà anh quyết định phải làm trước lúc đi xa mãi. Có lẽ bây giờ trên trời cao linh hồn anh đã hoàn toàn bình an và tự do 🙏❤️ 💐(bởi chỉ một vướng mắc xa xưa và nhỏ xíu vậy mà anh cũng không cho phép mình bỏ qua trước lúc từ giã cuộc đời).
( p/s hôm bữa nghe một bạn trai (bây giờ là lão “trai”) kể rằng: ngày trước có lần giận một bạn gái mà đã dại dột bỏ nắm tuyết vào cổ áo bạn. Tôi hỏi “ đã xin lỗi bạn chưa?”- “rồi”. Vậy mà khuôn mặt “lão nam” vẫn còn đầy vẻ ăn năn, hối hận. Nói thật, đàn ông của thế hệ mình sao đáng yêu quá vậy, rất chân thật và tự trọng ).
Sắp đến ngày 22/9 họp mặt hội Hung, chúc mọi người gặp nhau thật vui vẻ và ấm áp 🍷🍷🍷...❤️❤️❤️...
“Còn gặp nhau thì hãy cứ vui
Cuộc đời như nước chảy hoa trôi
Lợi danh như bóng mây chìm nổi
Chỉ có tình thương để lại đời...”( thơ Tôn Nữ Hỷ Khương)
Hồ Bích Đào (FB-Hội Hữu nghị Việt-Hung)
Chuyện tình thời chúng tôi là thế đấy. Có thể rất ngây ngô, chẳng đâu vào đâu, hoặc lâm ly bi đát như chuyện của Sáli Judit hay chân tình đẹp đẽ có hậu như mối tình của những chàng trai Debrecen, ... dù thế nào, hồi ấy vẫn khó có được 1 cái kết đẹp nhất mà ai cũng mong muốn, nhưng lại là điều khó vượt qua, cho dù rằng YÊU là điều có thể biến đổi con người trở thành siêu nhân với khả năng phi thường vượt cả núi cao sông biển để đến với nhau, bất chấp tất cả!
Để góp thêm, ít ra cũng phải có chút gì của mình, cho phần 6 đầy hỷ nộ ái ố này, tôi trở lại những ngày đầu ở trường tiếng, cũng như HTB với những cảm xúc ban đầu về lányok, nhưng là ở thời điểm khác và với cảm nghĩ tự nhiên hơn.
Cho đến năm 1972, với tôi, con gái Hung cũng như người châu Âu rất xa lạ và đầy bí ẩn. Các thầy cô giáo ở trường tiếng đã giúp tôi có được cái nhìn rõ ràng và hiểu về người Hung nhiều hơn. Đặc biệt là thầy Jurányi István. Thầy từng là giám đốc KTX Nándor, sau này là thầy giáo chủ nhiệm lớp của Nguyễn Ngô Việt (sang Hung khóa 1973-74). Theo HTB kể: "Về khoản sinh đẻ có kế hoạch thì cụ có 2 truyền nhân đều tên là Việt, thỉnh thoảng cụ đưa về nhà cho ăn rồi dạy cách tán gái Hung và cách phòng tránh thai". Tôi cũng có diễm phúc được cụ đưa về nhà, dạy dỗ như con tất tần tật, kể cả những cái mà Hoàng tử nói.
Tôi cũng ko đến nỗi vô duyên lắm. Bằng chứng là cô bán đồ ăn ở kantin (trước nhà ăn của NEI) luôn tươi cười với tôi, có khi còn nháy mắt nói: "Lányok nagyon szeretnek, ugye?" làm tôi ngớ người chẳng biết phải đối đáp thế nào. Rồi những lần đi Építőtábor mùa hè nhiều kỷ niệm khó quên với các cô bạn Hung, và những cơ hội khác... Nhưng cho đến khi về nước, tôi vẫn là thằng nhóc tóc dài và nhát gái. Ko biết thực hành các giáo huấn của cụ Jurányi István, và những điều quý báu này vẫn chỉ là lý thuyết mà tôi ko thể vận dụng và biến chúng trở thành hiện thực như các bạn của mình.
Tuy nhiên, cũng phải nói thêm: nếu viết lại cái thời "ngây ngô" của mình, tôi ko thể viết được như Hoàng tử và bạn bè của mình, những người đã làm được những gì phải làm với trách nhiệm/bổn phận khi phải hy sinh nhiều thời gian và ham muốn vì chúng. Tôi ko có được "tư cách" của họ, nếu có thì chỉ với tư cách là bạn của họ mà thôi, ko phải của một "lưu học sinh" mà của một kẻ "đồng hành" lêu lổng, vì thế phải gọi những gì nếu được viết của tôi là "Ký sự đi Hung" mới đúng.
Trong ký sự này của tôi, có một ngày đáng nhớ khi tôi tự thấy mình là kẻ lẻ loi/lạc lõng. Đó là ngày hội quốc tế dành cho học sinh ở NEI, 1 buổi tối rất văn hóa, vui vẻ. Càng về cuối ko khí càng tưng bừng, trẻ trung. Sau những lời phát biểu và chương trình văn nghệ với nhiều tiết mục do học sinh của các nước tham gia (Nếu tôi nhớ đúng thì Đỗ Bá Khang, sau này học toán ở ELTE, đã hát bài "Nhạc rừng") là chương trình tánczene do một ban nhạc được nhà trường mời đến biểu diễn. Hội trường được thiết kế với một phần sàn bằng phẳng phía trước sân khấu lập tức được dọn hết các hàng ghế ngồi để trở thành một sàn nhảy. Tây trắng, Tây đen, trai gái Nam Mỹ đều có đôi có cặp, chỉ mình tôi lẻ loi giữa đêm hội giương mắt dỏng tai nghe nhìn (tôi không biết đêm ấy có ai là học sinh VN tham dự cho đến cuối chương trình không?). Đó là lần đầu tiên tôi được nghe trực tiếp bài "Beautiful Sunday" do một ban nhạc trình diễn. Tuy không uống rượu nhưng tôi cảm thấy rất phấn khích cho tới bài hát điệu nhảy cuối cùng, nhưng cũng chỉ đứng một chỗ để élvez/enjoy chứ không hề nhún nhảy bày tỏ cảm hứng theo nhạc một chút nào. Bây giờ thì tôi chỉ ước là đêm ấy ở bên mình là em Bình Dương (tạm "tuyển"/mượn từ những gì HTB mô tả ở bài Tàu liên vận 1) cũng đồng cảm như tôi thì tôi đã không trơ trọi vô duyên như thế (nhưng đấy cũng là chuyện bây giờ mới nói, chứ lúc đấy thì chắc là chưa đủ "tư cách" để bước ra sàn nhảy đâu).
NEI: Sảnh phía ngoài Hội trường (Album Đỗ Bá Khang)
Về chuyện "nhảy nhót", trình độ của tôi trên sàn nhảy đến nay cũng chẳng có gì tiến triển vượt bậc so với hồi trại hè/építőtábor năm đầu tiên ở Baja. Thú thực một điều là: cho tới nay, ngoài khả năng "tự biên tự diễn" khua khoắng loạn xạ thì khiếm khuyết đáng chê của 1 thằng mê chuộng Tây phương như tôi là ko biết nhảy cho đúng điệu một kiểu thức nào, từ nhạc van/waltz cho đến tango, cha cha cha... đều mù tịt nên quả tình, thật là một thiếu sót quá lớn! Tại sao mình lại ko biết nhảy nhỉ?
Từ đây mới thấy, nhẽ ra, hồi đó LHS chúng ta phải bớt đá bóng để nhảy nhiều hơn, giỏi hơn mới phải. Cù lần quá thì làm sao có thể hòa nhập thoải mái với người Hung, với Magyar lányok được, chưa kể đến nỗi niềm của HTB bày tỏ về những cô gái đến từ những nước khác. Tình yêu ko chỉ bắt đầu bằng đôi mắt, hương vị còn có thể gia tăng theo cảm xúc và thời gian bên nhau. Có nhiều cách để bày tỏ, bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong đó âm nhạc và những ngôn ngữ hình thể cũng nói lên rất nhiều. Đó cũng là 1 chuyện đáng nói thêm về những khiếm khuyết và hạn chế của LHS chúng tôi. Bởi ko phải ai cũng có những mối tình đẹp với Magyar lányok như tôi đã nêu ở trên. Câu chuyện vẫn là về chúng ta, về tất cả những gì thuộc về quan niệm của 1 cuộc sống đích thực, là tự do để sống với đúng bản chất tự nhiên của mình, của 1 người bình thường/normal, nhưng ko hề tẻ nhạt và vô vị.
Nếu còn câu chuyện tình nào nữa, ko phải của thanh niên Hung ở những năm 70, cũng ko phải chuyện tôi phải sống dồn nén, trong quan hệ với gái Hung khi ko thể đặt chuyện yêu đương và tình dục trong quan hệ nam nữ như người Hung, hoặc HTB đã có tình yêu sâu đậm với bạn gái Hung vẫn ko có được cái vége jó theo lẽ thường tình, thì ở 1 thế giới khác, cũng là thanh niên VN du học, vào thời của chúng tôi, chuyện trai gái ko hề là vấn đề, và câu chuyện cũng xảy ra thời chiến tranh, chỉ khác nhau ở ranh giới và ko gian sống. Đó là 1 câu chuyện khác, của anh NQQ, sinh viên miền Nam du học ở Canada.
Anh ấy đã ghi lại chuyện tình của mình với tựa đề "Đám cưới cá biệt, từ mối tình đặc biệt"
"Tôi gặp nàng hai ngày sau khi đến Rodos du ngoạn với cô bạn gái
chuyện dài và nhiều biến chuyển bất ngờ sẽ kể lúc khác. Giờ tập trung vô chủ đề.
Ngay đêm đầu tiên, ngay sau điệu nhảy thứ ba, tôi biết rõ là nàng là nửa hồn kia.
Tối đó, tôi nói tâm trạng với cô bạn gái, và, là canadienne, cô ta hiểu và khuyên nên tiếp tục gặp nàng cho rõ tình cảm.
Mấy tháng sau, cứ mỗi 2 tuần, tôi bay qua Bale để gặp nhau. Lúc đầu, cha mẹ nàng nồng nhiệt với tôi. Nhưng dần dần, cha mẹ nàng khám phá ra tình cảm chúng tôi không là tình bạn. Từ khi đó, mỗi lần đến Bale là mẹ nàng nhốt nàng trong phòng. Thụy Sỉ là xứ bảo thủ. Thụy Sĩ vùng Đức lại càng cực kỳ bảo thủ. Thời đó. Nàng chỉ mới 18t.
Vì vậy, mỗi khi đến Bale, như Romeo và Juiliette, nàng bên cữa sổ, tầng 3, nói chuyện với tôi dưới đường. Thời đó, chưa có đtdđ, chưa có cả PC. Mỗi lần hẹn nhau, như gián điệp hẹn.
Rồi dưới áp lực mạnh và quyết liệt cuả cha mẹ, nàng ngưng liên lạc khoảng 2 năm.
Khi xong college, và biết tôi đang làm việc tại Paris, nàng nối liên lạc lại. Qua Paris thăm tôi, đi cùng nước Pháp. Rồi bỏ nhà, bỏ xứ, bỏ cha mẹ qua Canada sống.
Chúng tôi quyết định cưới. Và nhanh. Cha mẹ nàng chống, vì quan điểm chủng tộc. Ba me tôi cũng cực kỳ phản đối, và hăm sẽ từ, nếu có đám cưới, vì sĩ diện và truyền thống.
Thế là chúng tôi cưới nhau. Không thể cưới ở chùa, vì nàng công giáo. Không thể cưới ở nhà thờ thiên chúa vì, thời đó, cha mẹ nàng chống đối.
Nên chỉ có thể làm thủ tục cưới ở toà án.
Chúng tôi quyết định không mời bạn bè, và người trong gia đình để tránh khó chịu cho cha mẹ,
thế là một đồng nghiệp là người chứng cho tôi, và một cô bạn cùng Đại Học là người chứng cho nàng.
Tôi vội đi mua nhẫn ngay sáng hôm đó. Không có thì giờ chuẩn bị, tôi chỉ mặc complet thường, và nàng áo đầm kiểu Gitan nàng hay dùng cho dạ hội.
Xúng xính vô xe hơi đi đến tòa án, nàng nói
- Em mơ từ thuở bé, áo trắng, nhà thờ, bạn bè đông, nhưng hôm nay là ngày đẹp nhất đời em.
Đám cưới diển ra có 6 người, chúng tôi, 2 nhân chứng, thẩm phán và thư ký toà án.
Tôi đưa máy chụp hình nhờ thư ký chụp vài tấm kỷ niiệm. Anh thư ký lạng quạng thế nào mà chả có tấm hình cưới nào.
Cha mẹ nàng cắt liên lạc.
Ba me tôi không thèm, và không cho tôi, đến thăm, dù nhà cách khoảng 2 kms.
Mãi cho đến hơn 4 năm sau, cha mẹ chúng tôi mới chấp nhận chúng tôi, sau khi con trai được hai tuổi.
Cuộc tình, nếu viết hết sẽ dài và nhiều tình tiết bất ngờ không kém chuyên Kiều.
Và những trang cuộc sống, sau đó trên cả ba lục địa, cũng không kém thơ mộng."
Anh NQQ và người yêu (Ảnh của nhân vật)
Để kết thúc Phần 6, về hình thức và nội dung, cái mà nhiều lớp người VN đi theo con đường chống Pháp và chống Mỹ có thừa là chủ nghĩa anh hùng cm trong ý chí của thế hệ HCM, điều đã làm nên những trận ĐBP với tinh thần "Không có gì quý hơn độc lập, tự do", còn cái thiếu căn bản, và đang ngày càng thiếu là vh sống. Và 1 xh chỉ đặt nặng hình thức như là cái để xác định lập trường & tư tưởng của con người, thì cuối cùng cũng chỉ sống với cờ quạt, tượng đài và khẩu hiệu mà thôi.
Ở vào thời của chúng tôi, cũng làm cm, cũng chống Mỹ và là biểu tượng của 1 nước XHCN, thì hình tượng của giới trẻ trên thế giới lúc đó là Che Guevara. Rõ ràng rằng: nếu muốn phản ứng với chuyện cấm đoán của SQ, ko cho nam sv để tóc dài vì coi đó là biểu hiện suy đồi của phương Tây, thì với hình ảnh lẫm liệt của Che, chúng tôi hoàn toàn có 1 lý lẽ khác để có quyền phản biện với chí hướng của mình, ko phải đua đòi như suy nghĩ áp đặt/ràng buộc theo khuôn khổ. Cũng như trong câu chuyện tranh mỹ thuật của Hoàng tử vậy!
Che Guevara (Hình ảnh chọn từ net)
Và cuối cùng thì ĐỘC LẬP, TỰ DO, hiểu cho đúng là gì?
(còn nữa)
