SO SÁNH DI SẢN CAI TRỊ THUỘC ĐỊA CỦA ANH VÀ PHÁP
Cựu thuộc địa Anh và cựu thuộc địa Pháp đi theo những quỹ đạo phát triển khác nhau rõ rệt, và câu hỏi đặt ra là sự chênh lệch đó đến từ mô hình cai trị, từ điểm xuất phát hay từ cả hai. Bài viết đi lần lượt qua vùng đất mỗi bên chiếm được, cách hai nước cai trị, câu hỏi thể chế hay điểm xuất phát, trường hợp Ấn Độ, chủ nghĩa Françafrique cùng đồng CFA, và vấn đề cái gọi là thuế thuộc địa.
________________________________________
VÙNG ĐẤT MỖI BÊN CHIẾM VÀ MỨC GIÀU CÓ CỦA CÁC VÙNG ĐẤT TRƯỚC THỜI THUỘC ĐỊA
Anh đi trước và chọn trước nhờ ưu thế hải quân. Họ lấy những nơi có dân số đông làm thị trường như Ấn Độ, những điểm nút hàng hải như Singapore, Hồng Kông, Aden, Gibraltar, Mũi Hảo Vọng, và những vùng ôn đới rộng lớn cho người định cư như Bắc Mỹ, Úc, New Zealand.
Pháp thua Anh trong Chiến tranh Bảy Năm (1756 đến 1763) và mất Canada cùng phần lớn vị thế ở Ấn Độ. Khi dựng lại đế chế thuộc địa ở thế kỷ 19, phần lớn các vùng giá trị đã có chủ, nên Pháp dồn vào châu Phi và Đông Dương. Thuộc địa Pháp ở Bắc và Tây Phi rộng mênh mông nhưng phần lớn là Sahara và bán hoang mạc, mật độ dân cư thấp, giá trị thương mại ban đầu yếu. Việc chiếm đất nhiều khi mang động cơ uy thế chính trị và không muốn thua Anh trên bản đồ hơn là tính toán kinh tế thuần túy.
Về quy mô kinh tế trước thời thuộc địa, Ấn Độ là trường hợp áp đảo. Theo ước tính của Angus Maddison, Ấn Độ chiếm 24,4% GDP thế giới năm 1700 [1], là trung tâm dệt may và gia vị của thế giới, với hệ thống ngân hàng bản địa hundi tài trợ cho thương mại xuyên lục địa. Bán đảo Mã Lai là ngã tư thương mại từ thế kỷ 15, còn các đô thị Swahili như Mombasa và Lamu giàu lên nhờ buôn ngà voi và vàng từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 16.
Nhóm Pháp khiêm tốn hơn. Đông Dương là kinh tế lúa nước tự cung tự cấp, và Việt Nam thời Nguyễn hạn chế giao thương quốc tế. Algeria và Madagascar có quy mô tích lũy thấp. Haiti là trường hợp khác: Saint-Domingue trở thành vùng sản xuất đường giàu có nhờ lao động nô lệ dưới thời Pháp, nên sự giàu có ở đây hình thành sau khi thành thuộc địa chứ không có từ trước.
Trong nhóm Anh cũng có những nơi xuất phát thấp. Botswana trước thời thuộc địa là vùng chăn nuôi theo bộ tộc, khô hạn, không có thương cảng. Nam Phi trước đó chủ yếu là nông nghiệp và chăn nuôi, rồi giàu lên sau khi phát hiện kim cương ở Kimberley năm 1867 và vàng ở Witwatersrand năm 1886.
________________________________________
MÔ HÌNH CAI TRỊ CỦA ANH VÀ PHÁP VÀ HỆ QUẢ SAU ĐỘC LẬP
Pháp cai trị theo hướng trực tiếp. Quyền lực tập trung vào bộ máy hành chính do quan chức Pháp nắm giữ, và chính sách đồng hóa nhắm tới việc người bản địa tiếp thu tiếng Pháp, văn hóa Pháp, thậm chí cả Công giáo. Trên thực tế, tỷ lệ người bản địa đạt tư cách công dân Pháp rất thấp, và chính sách này tạo ra một tầng lớp trí thức nói tiếng Pháp xa rời quần chúng. Mô hình này không đồng đều: ở Morocco, Tunisia hay Campuchia, Pháp vẫn giữ vua bản địa dưới chế độ bảo hộ.
Anh ở nhiều nơi cai trị gián tiếp. Họ giữ nguyên vua, sultan, tù trưởng bản địa và đặt một quan chức giám sát (Resident hoặc Commissioner) bên trên, như ở Nigeria, Malaya và các tiểu quốc Ấn Độ. Tuy vậy phần lớn lãnh thổ Ấn Độ thuộc Anh vẫn do Anh cai trị trực tiếp. Tầng lớp tinh hoa bản địa được đào tạo chủ yếu để làm trung gian hành chính, còn tầng lớp cai trị Anh giữ khoảng cách chủng tộc và xã hội, không có mục tiêu biến người bản địa thành người Anh.
Về pháp luật, Pháp áp dụng Bộ luật Napoléon (dân luật) trên toàn bộ thuộc địa, còn Anh áp dụng thông luật kết hợp với luật tục địa phương, kể cả luật Hồi giáo và Ấn Độ giáo ở nơi có sẵn.
Về tôn giáo, ở thuộc địa Pháp các dòng tu Công giáo vận hành nhiều trường học, bệnh viện, hoạt động song hành với nhà nước thuộc địa, với mục tiêu gắn người bản địa với mẫu quốc. Anh coi tôn giáo là việc của cộng đồng bản địa và không chủ trương biến cư dân thuộc địa thành tín đồ Tin lành trên diện rộng. Chính quyền thuộc địa Anh có lúc còn hạn chế nhà truyền giáo vì sợ bất ổn, như ở Ấn Độ hay vùng Hồi giáo phía Bắc Nigeria.
Về kinh tế, Anh ưu tiên thương mại tự do và hạ tầng phục vụ lưu thông hàng hóa như đường sắt, cảng biển ở Ấn Độ, Singapore, Hồng Kông. Pháp theo hướng bảo hộ thương mại chặt chẽ, thuộc địa cung cấp nguyên liệu thô như cao su, khoáng sản, lúa gạo và là thị trường tiêu thụ độc quyền cho hàng hóa chính quốc, trong khi các tập đoàn Pháp nắm đặc quyền kinh tế.
Sau độc lập, cựu thuộc địa Anh thường tiếp quản bộ máy công vụ, tòa án và quân đội đã vận hành sẵn, nhưng mang theo các xung đột sắc tộc và tôn giáo hình thành từ chính sách chia để trị và biên giới tùy tiện, như cuộc chia cắt giữa Ấn Độ và Pakistan hay các xung đột ở Nigeria và Myanmar. Ở nhiều nước, cựu thuộc địa Pháp thiếu tầng lớp quản lý bản địa được đào tạo bài bản, và nhất là ở Tây và Trung Phi, nhiều nước rơi vào chuỗi đảo chính quân sự, quyền lực dồn vào tổng thống theo mô hình Cộng hòa Pháp.
________________________________________
SỰ CHÊNH LỆCH PHÁT TRIỂN DO THỂ CHẾ HAY DO ĐIỂM XUẤT PHÁT
Theo lập luận của Daron Acemoglu và James Robinson, thể chế mới là yếu tố quyết định dài hạn. Họ phân biệt thể chế bao trùm, bảo vệ quyền sở hữu và hạn chế quyền lực nhà nước, với thể chế bóc lột. Một bằng chứng họ nêu là sự đảo ngược vận mệnh: nhiều vùng giàu và đông dân trước thời thuộc địa như Ấn Độ nghèo đi, trong khi những nơi xuất phát thấp như Úc, Singapore, Botswana vươn lên. Về pháp luật, nghiên cứu của Rafael La Porta cùng cộng sự cho thấy cựu thuộc địa theo thông luật Anh có thị trường vốn phát triển hơn cựu thuộc địa theo dân luật Pháp.
Singapore được Anh trao quyền tự trị năm 1959, gia nhập Malaysia năm 1963 rồi tách khỏi Malaysia ngày 9 tháng 8 năm 1965, khi chỉ là một hòn đảo nhỏ không tài nguyên và thiếu nước ngọt. Botswana độc lập ngày 30 tháng 9 năm 1966 với 12 km đường nhựa, 22 người tốt nghiệp đại học và 100 người tốt nghiệp trung học, theo số liệu Acemoglu, Johnson và Robinson nêu [2]. Kim cương được phát hiện năm 1967 [2], một năm sau độc lập, và theo lập luận của Acemoglu và Robinson, thể chế quản lý nguồn thu này là lý do Botswana thành công.
Với Pháp, lập luận là thể chế bóc lột mang tính tập trung và triệt tiêu động lực nội tại. Chính sách độc quyền thương mại không cho tầng lớp thương nhân bản địa tự do hình thành, và Pháp không xây dựng thể chế tài chính độc lập cho thuộc địa mà chỉ lập các ngân hàng phát hành như Ngân hàng Đông Dương, gắn chặt với chính quốc. Sau độc lập, tầng lớp tinh hoa bản địa ngồi vào chiếc ghế của người Pháp trong bộ máy quan liêu có sẵn, nơi thủ tục rườm rà tạo kẽ hở cho tham nhũng và cửa quyền. Niger có uranium và Gabon có dầu mỏ, đều là cựu thuộc địa Pháp, nhưng tài nguyên không đủ để tạo ra phát triển bền vững.
________________________________________
ẤN ĐỘ VÀ LẬP LUẬN VỀ DI SẢN THỂ CHẾ CỦA ANH
Sự trì trệ của Ấn Độ sau độc lập thường được dùng để phản bác ý kiến cho rằng thể chế Anh để lại tốt hơn thể chế Pháp. Lập luận đáp lại bắt đầu từ chỗ Anh áp dụng hai kiểu thể chế khác nhau. Ở Mỹ, Canada, Úc, New Zealand, người Anh đến định cư lâu dài và mang theo thông luật cùng quyền sở hữu tư nhân. Ở Ấn Độ, Nigeria, Myanmar, họ đến để cai trị và khai thác. Tại Ấn Độ, hệ thống thu thuế và quản lý đất đai Zamindari biến nhiều nông dân thành tá điền, và chính sách chia để trị khoét sâu mâu thuẫn giữa Hồi giáo và Ấn Độ giáo.
Theo ước tính của Maddison, tỷ trọng GDP thế giới của Ấn Độ chỉ còn 4,2% năm 1950 [1]. Năm 1947, Anh rời đi để lại một Ấn Độ bị chia cắt đẫm máu thành Ấn Độ và Pakistan.
Sau độc lập, Nehru và tầng lớp lãnh đạo Ấn Độ từ bỏ mô hình thị trường tự do, chọn kinh tế kế hoạch hóa tập trung chịu ảnh hưởng mô hình Xô Viết, kèm bảo hộ mạnh. Hệ thống License Raj yêu cầu doanh nhân xin hàng chục loại giấy phép để mở xưởng, đổi sản lượng hay nhập máy móc, và nhà nước độc quyền nhiều ngành công nghiệp. Tăng trưởng nhiều thập kỷ chỉ ở mức khoảng 3,5% mỗi năm, bị gọi mỉa mai là tốc độ tăng trưởng Ấn Độ giáo.
Năm 1991, đứng trước nguy cơ cạn ngoại hối, Ấn Độ bỏ License Raj, mở cửa thị trường và tự do hóa kinh doanh. Từ đó các di sản Anh mới phát huy tác dụng: thông luật giúp bảo vệ hợp đồng và thu hút vốn nước ngoài, tiếng Anh giúp Ấn Độ trở thành trung tâm phần mềm và dịch vụ hậu cần, thị trường chứng khoán Bombay thành lập từ thế kỷ 19 giúp các tập đoàn như Tata, Reliance, Infosys huy động vốn, và thể chế nghị viện kiểu Anh giữ cho một quốc gia nhiều ngôn ngữ và sắc tộc không rơi vào độc tài quân sự liên tục.
Theo số liệu IMF công bố tháng 4 năm 2025, Ấn Độ đã vượt Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới về GDP danh nghĩa, với thu nhập bình quân đầu người danh nghĩa khoảng 2.880 USD năm 2025 [3, 4].
________________________________________
FRANÇAFRIQUE, ĐỒNG CFA VÀ CÁI GỌI LÀ THUẾ THUỘC ĐỊA
Françafrique là tên gọi mạng lưới quan hệ chính trị, quân sự và kinh tế mà Pháp duy trì với các cựu thuộc địa ở châu Phi. Cả cánh tả lẫn cánh hữu Pháp đều coi châu Phi là nền tảng cho vị thế quốc gia, nên việc Pháp thiên tả hay thiên hữu trong nước không làm thay đổi chính sách ở châu Phi. François Mitterrand viết năm 1957 trong cuốn Présence française et abandon: "Không có châu Phi, sẽ không có lịch sử nước Pháp trong thế kỷ 21." [5, 6] Trong nhiều thập kỷ, các tập đoàn Pháp như TotalEnergies, Orano, Bolloré giữ vị trí lớn trong khai thác dầu mỏ, uranium, cảng biển và vận tải ở Tây và Trung Phi, cho đến khi Bolloré bán toàn bộ mảng vận tải và logistics ở châu Phi cho MSC ngày 21 tháng 12 năm 2022 [7].
Đồng CFA ra đời năm 1945, hiện gồm hai khu vực tiền tệ với 14 nước: 8 nước Tây Phi và 6 nước Trung Phi [8, 9]. Đồng tiền neo cố định vào euro ở mức 655,957 CFA đổi 1 euro, Pháp bảo đảm khả năng chuyển đổi, và theo cơ chế gốc, các ngân hàng trung ương phải gửi ít nhất 50% dự trữ ngoại hối tại Kho bạc Pháp, với mức lãi tối đa 0,75% mỗi năm [8, 9, 10]. Giới phê phán cho rằng cơ chế này tước chủ quyền tiền tệ, định giá đồng tiền cao khiến xuất khẩu kém cạnh tranh và cho phép các tập đoàn Pháp chuyển lợi nhuận về nước dễ dàng. Đổi lại, các nước dùng CFA giữ được lạm phát thấp và tỷ giá ổn định hơn.
Ngày 21 tháng 12 năm 2019 tại Abidjan, Emmanuel Macron và Alassane Ouattara công bố cải cách đồng CFA Tây Phi [10]. Quốc hội Pháp thông qua luật tháng 5 năm 2020 chấm dứt nghĩa vụ ký gửi 50% dự trữ ngoại hối và đại diện của Pháp trong các cơ quan quản trị của khối, đồng tiền được định đổi tên thành Eco [11, 12]. Pháp vẫn bảo đảm khả năng chuyển đổi và tỷ giá vẫn neo vào euro, nên nhiều nhà phân tích gọi đây là thay đổi mang tính biểu tượng. Khu vực CFA Trung Phi không nằm trong cải cách này và nghĩa vụ ký gửi 50% đến nay vẫn còn ở đó [11]. Liên minh các quốc gia Sahel gồm Mali, Burkina Faso và Niger đã công bố kế hoạch rời đồng CFA [11].
Về quân sự, các cuộc đảo chính ở Mali (2020, 2021), Burkina Faso (2022), Niger (2023) và Gabon (2023) đi kèm làn sóng chống Pháp. Quân Pháp đã rút khỏi Mali, Burkina Faso và Niger, các chính quyền quân sự ở đó xích lại gần Nga. Chad chấm dứt hiệp ước quốc phòng với Pháp vào tháng 11 năm 2024, Pháp bàn giao căn cứ Port-Bouët ở Abidjan, Côte d'Ivoire, ngày 20 tháng 2 năm 2025 và rút quân khỏi Senegal ngày 17 tháng 7 năm 2025 [13, 14, 15]. Pháp còn hai căn cứ thường trực ở châu Phi là Djibouti và trại de Gaulle ở Libreville, Gabon, nay là căn cứ dùng chung với Gabon, tập trung vào huấn luyện và thu hẹp xuống còn khoảng 100 quân vào năm 2026 [16, 17].
Tin đồn lan trên mạng xã hội rằng 14 nước châu Phi hằng năm nộp thẳng một khoản thuế thuộc địa cho ngân sách Pháp, với con số 500 tỷ USD mỗi năm. Không có khoản thuế nào mang tên đó trong ngân sách chính thức, cũng không có văn bản pháp lý nào bắt các nước này chuyển một khoản tiền hằng năm cho chính phủ Pháp, và con số 500 tỷ USD không có nguồn chính thức nào.
Tiền lệ bắt cựu thuộc địa trả tiền cho chính quốc thì có thật, điển hình là Haiti. Ngày 17 tháng 4 năm 1825, vua Charles X ban sắc lệnh công nhận độc lập của Haiti với điều kiện bồi thường 150 triệu franc vàng cho các chủ đồn điền cũ, chia thành 5 đợt hằng năm, mỗi đợt 30 triệu [18, 19]. Chiến hạm Pháp xuất hiện ở vịnh Port-au-Prince vào tháng 7 năm 1825 và Haiti phải chấp nhận [18]. Haiti vay các ngân hàng Pháp để trả những đợt đầu [18]. Năm 1838 phần còn nợ giảm xuống 60 triệu, tổng cộng 90 triệu franc, nhưng các khoản vay kèm lãi và phí khiến chuỗi nợ chỉ được thanh toán xong năm 1947 [18, 19]. Một phân tích của New York Times năm 2022 ước tính Haiti đã trả khoảng 560 triệu USD theo giá trị ngày nay [18].
Trường hợp Guinea năm 1958 là ví dụ về cái giá của việc rời Pháp. Trong cuộc trưng cầu dân ý ngày 28 tháng 9 năm 1958, Guinea là thuộc địa duy nhất ở châu Phi bỏ phiếu bác đề nghị của de Gaulle, và tuyên bố độc lập ngày 2 tháng 10 năm 1958 dưới Sékou Touré [20, 21]. Pháp phản ứng bằng cách gọi về toàn bộ công chức và kỹ thuật viên, mang đi mọi thiết bị có thể vận chuyển, cắt viện trợ và cắt quan hệ kinh tế [20, 21].
Ngày nay, thứ được gọi là thuế thuộc địa tồn tại dưới dạng cơ chế gián tiếp. Một dạng là cơ chế ký gửi dự trữ của đồng CFA nêu ở trên, hiện còn ở khu vực Trung Phi. Dạng còn lại là các hiệp định hợp tác ký quanh thời điểm độc lập có điều khoản ưu tiên Pháp trong khai thác nguyên liệu chiến lược, và lợi nhuận từ những hợp đồng độc quyền của các tập đoàn Pháp chảy về Pháp.
____________________________________
NGUỒN TÀI LIỆU
[1] Số liệu tỷ trọng GDP thế giới của Ấn Độ năm 1700 và năm 1950 theo Angus Maddison (Contours of the World Economy), qua bảng trích trong bài của Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ
[2] Số liệu Botswana lúc độc lập (12 km đường nhựa, 22 người tốt nghiệp đại học, kim cương phát hiện năm 1967) theo Acemoglu, Johnson và Robinson, qua Economic Freedom of the World 2023, chương 5, Cato Institute
[3] Ấn Độ vượt Nhật Bản, GDP danh nghĩa 4,187 nghìn tỷ USD và thu nhập bình quân 2.880 USD theo IMF World Economic Outlook tháng 4 năm 2025, qua Outlook Business (PTI)
[4] Cùng số liệu IMF, qua Angel One
[5] Câu nói của Mitterrand năm 1957 trong Présence française et abandon, Burkina24
[6] Thông tin xuất bản Présence française et abandon (Plon, 1957), thư viện số Bộ Quốc phòng Pháp
[7] Bolloré bán mảng logistics châu Phi cho MSC, thông cáo báo chí ngày 21 tháng 12 năm 2022, Euronext
[8] Cấu trúc đồng CFA, 14 nước gồm 8 nước Tây Phi và 6 nước Trung Phi, cơ chế ký gửi 50% dự trữ, New Currency, Same Story, Journal of Law and Commerce, Đại học Pittsburgh
[9] Đồng CFA ra đời ngày 26 tháng 12 năm 1945 và mức lãi tối đa 0,75% mỗi năm, bản tin AFP qua Namibian Sun
[10] Thông báo cải cách ngày 21 tháng 12 năm 2019 tại Abidjan và tỷ giá 655,96 CFA đổi 1 euro, Arab News (AFP)
[11] Cải cách đồng CFA Tây Phi và tình trạng khu vực Trung Phi, Dubawa Ghana
[12] Dự luật cải cách CFA của Pháp tháng 5 năm 2020, Fasken
[13] Pháp rút khỏi Senegal ngày 17 tháng 7 năm 2025 và Chad chấm dứt hiệp ước quốc phòng, Reuters qua Citizen Digital
[14] Pháp rút khỏi Senegal, AFP qua Al Jazeera
[15] Ngày Chad công bố chấm dứt hiệp ước và ngày bàn giao căn cứ Port-Bouët, Janata Weekly
[16] Căn cứ de Gaulle ở Libreville, AFP qua eNCA
[17] Quân số Pháp ở Gabon năm 2026, AFP qua Channels TV
[18] Khoản bồi thường của Haiti năm 1825, giảm năm 1838, ước tính 560 triệu USD của New York Times năm 2022, WLRN
[19] Haiti trả xong khoản nợ năm 1947, Caribbean Beat
[20] Guinea năm 1958, Britannica
[21] Guinea năm 1958, EBSCO Research Starters
Minh Nhựt (Nghiên cứu lịch sử)
No comments:
Post a Comment