AI ĐÃ QUYẾT ĐỊNH THẾ NÀO LÀ “VĂN MINH”?
“Tri thức là sức mạnh.” “Thời gian là tiền bạc.” “Công lí không thiên vị.”
Những câu nói ấy quen thuộc đến mức dường như chẳng còn gì phải bàn cãi. Nhưng trong Phi văn minh – Mười lời nói dối làm nên phương Tây, nhà sử học khoa học Subhadra Das đặt ra một câu hỏi khó hơn: những tư tưởng được coi là nền móng của văn minh phương Tây đã hình thành như thế nào, phục vụ ai và từng đẩy những ai ra ngoài ranh giới của cái gọi là “văn minh”?
Das không phủ nhận sạch trơn những thành tựu của phương Tây. Bà xem xét khoảng cách giữa các lý tưởng đẹp đẽ với cách chúng từng được vận dụng trong thực tế. “Tri thức là sức mạnh” – nhưng ai có quyền xác định đâu là tri thức đáng được ghi nhận? “Thời gian là tiền bạc” – nhưng liệu cách đo đếm, tiết kiệm và thương mại hóa thời gian có phải cách sống duy nhất? “Công lí không thiên vị” – nhưng luật pháp trong lịch sử thực sự được thiết kế để bảo vệ tất cả mọi người, hay trước hết bảo vệ những người nắm quyền?
Từ triết học Hy Lạp, thời Khai sáng đến khoa học, luật pháp, bảo tàng và chủ nghĩa đế quốc, tác giả lần theo mười quan niệm góp phần tạo nên hình ảnh về một phương Tây tiến bộ và ưu việt. Đặc biệt, bà chú ý tới cách hai khái niệm “văn minh” và “phi văn minh” được sử dụng để phân loại con người, xếp hạng các nền văn hóa và biện minh cho việc chinh phục, đồng hóa hoặc gạt bỏ tri thức bản địa.
Chữ “lời nói dối” trong nhan đề cần được hiểu thận trọng. Trong cuộc trò chuyện với Đại học College London, Das cho biết ban đầu bà nghiêng về chữ “huyền thoại”. Bà chọn “lời nói dối” bởi đó không chỉ là điều không đúng, mà còn là một câu chuyện được kiến tạo, được kể đi kể lại – và vì được kiến tạo nên nó cũng có thể được tháo gỡ để xem xét.
Góc nhìn ấy gắn chặt với chuyên môn của tác giả. Subhadra Das từng phụ trách các bộ sưu tập khoa học tại UCL; nghiên cứu lịch sử và triết học khoa học, đặc biệt là thuyết ưu sinh và chủ nghĩa phân biệt chủng tộc nhân danh khoa học. Tuy vậy, Phi văn minh không được viết như một chuyên khảo khô cứng. Chất hài hước của một nghệ sĩ trào phúng giúp bà dẫn người đọc qua những vấn đề nặng nề bằng giọng văn sắc sảo và dễ tiếp cận.
Đứng trước những điều vẫn được gọi là hiển nhiên và thử hỏi lại – ai đã tạo nên câu chuyện này, ai được hưởng lợi và tiếng nói nào từng bị bỏ quên?
FB-Bình Bán Book
No comments:
Post a Comment