Trước và trong thời kỳ thuộc địa, Bắc Mỹ là nơi cư trú của hàng trăm cộng đồng bản địa với quy mô dân số lớn và cơ cấu chính trị-kinh tế đa dạng, từ các liên minh và xã hội nông nghiệp định cư như Iroquois đến những cộng đồng có lối sống cơ động ở vùng Đại Bình nguyên. Sau chuyến hải hành của Christopher Columbus năm 1492, Tây Ban Nha, Pháp, Hà Lan và Anh cạnh tranh thám hiểm và thuộc địa hóa Bắc Mỹ trong hơn một thế kỷ; Anh dần hình thành 13 thuộc địa dọc bờ Đông, sau nhiều nỗ lực thất bại như Roanoke, bắt đầu từ khu định cư lâu dài đầu tiên tại Jamestown năm 1607 và tiếp đến Plymouth năm 1620, phân hóa thành ba vùng kinh tế xã hội khác nhau, trong đó miền Nam dựa vào kinh tế đồn điền và lao động cưỡng bức người châu Phi.
Mâu thuẫn kéo dài về quyền lập pháp và thuế khóa, qua khẩu hiệu "không đóng thuế nếu không có đại diện", leo thang qua sự kiện Tiệc trà Boston năm 1773 và các Đạo luật Cưỡng chế năm 1774 mà Anh áp đặt để trừng phạt thuộc địa, cho tới xung đột quân sự tại Lexington và Concord năm 1775, đã dẫn tới Cách mạng Mỹ; đây không phải một cuộc nổi dậy đồng nhất của toàn bộ dân cư, vì có cả phe trung thành với Anh, còn người nô lệ và người bản địa lựa chọn đứng về các bên khác nhau tùy lợi ích riêng. Tuyên ngôn Độc lập được thông qua ngày 4 tháng 7 năm 1776, và sau chiến thắng quyết định tại Yorktown năm 1781, nền độc lập của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ được Anh chính thức công nhận qua Hiệp ước Paris năm 1783.
________________________________________
KHỦNG HOẢNG HẬU ĐỘC LẬP VÀ NHỮNG BƯỚC ỔN ĐỊNH ĐẦU TIÊN
Sau độc lập, nước Mỹ đối mặt với nguy cơ sụp đổ do thiếu một chính quyền liên bang đủ mạnh; các tiểu bang hoạt động như những quốc gia riêng rẽ và tranh chấp lẫn nhau dưới mô hình Điều khoản Liên bang, vốn thiếu năng lực thu thuế trực tiếp, không có quyền điều tiết thương mại liên bang, không có hành pháp và tư pháp độc lập, và phụ thuộc nặng nề vào các bang để tài trợ quân đội nên không duy trì được lực lượng thường trực đủ mạnh. Năm 1787, 55 đại biểu, trong đó có Washington, Madison, Hamilton và Franklin, họp tại Hội nghị Hiến pháp Philadelphia để soạn thảo Hiến pháp Hoa Kỳ, nhưng cuối cùng chỉ 39 người ký vào văn kiện. Hiến pháp phân chia quyền lực giữa ba nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp kèm cơ chế kiểm soát và đối trọng lẫn nhau chứ không tách biệt tuyệt đối, đồng thời giải quyết tranh luận giữa bang lớn và bang nhỏ bằng cơ chế Quốc hội hai viện. Năm 1791, Tuyên ngôn Nhân quyền gồm 10 điều khoản sửa đổi bổ sung đầu tiên được phê chuẩn để bảo vệ các quyền tự do cá nhân như ngôn luận, tôn giáo, báo chí và sở hữu vũ khí trước quyền lực nhà nước.
Trong nhiệm kỳ Tổng thống từ 1789 đến 1797, George Washington thiết lập tiền lệ cho bộ máy hành pháp và tư pháp liên bang; Bộ trưởng Tài chính Alexander Hamilton xây dựng Ngân hàng Liên bang, thu hồi nợ chiến tranh và đặt nền móng cho nền kinh tế thương mại-công nghiệp. Washington chủ động rút lui sau hai nhiệm kỳ, thiết lập tiền lệ quan trọng về giới hạn nhiệm kỳ và chuyển giao quyền lực theo thủ tục hiến định. Chính quyền liên bang chuyển đến District of Columbia, thủ đô mới được xác định theo Đạo luật Cư trú năm 1790, vào năm 1800; Thomas Jefferson đắc cử tổng thống trong cuộc bầu cử cùng năm nhưng chỉ nhậm chức năm 1801, sau khi cuộc bầu cử rơi vào bế tắc với Aaron Burr và phải quyết định tại Hạ viện. Đây là cột mốc quan trọng của nền cộng hòa non trẻ, nhưng còn lâu mới là một giai đoạn ổn định dài hạn, khi Chiến tranh năm 1812, các cuộc khủng hoảng ngân hàng và xung đột ngày càng sâu sắc về chế độ nô lệ vẫn còn ở phía trước.
________________________________________
ĐỜI SỐNG TỰ QUẢN Ở VÙNG BIÊN GIỚI KHI KHÔNG CÓ CHÍNH QUYỀN
Song song với dòng chảy chính trị chính thức nói trên, một lượng lớn người di cư xuyên suốt lịch sử Mỹ tới sống tại những nơi không có chính quyền, hoặc chỉ có chính quyền thực dân Anh ở xa hoặc chính quyền liên bang còn non trẻ và lỏng lẻo, kéo dài từ chính những cộng đồng thuộc địa đầu tiên như Plymouth cho đến làn sóng khai phá miền Tây thế kỷ 19. Giai đoạn này thường được gọi là Vùng biên giới (Frontier), khái niệm chỉ dải đất chuyển tiếp luôn dịch chuyển giữa khu vực định cư và những vùng chưa có mật độ định cư da trắng dày đặc, tồn tại từ thời thuộc địa đến cuối thế kỷ 19; nhãn Miền Tây hoang dã (Wild West) là hình ảnh văn hóa xuất hiện muộn hơn, chủ yếu gắn với báo chí và điện ảnh thế kỷ 19 hậu Nội chiến, không nên dùng để gọi chung toàn bộ giai đoạn này. Quyền lực nhà nước ở vùng biên thường chồng lấn và không đồng đều, giữa chính quyền thuộc địa hoặc tiểu bang, tòa án địa phương, quân đội, cơ quan đất đai và chính quyền bộ lạc, chứ không biến mất hoàn toàn; nhưng trong những khoảng trống mà quyền lực đó chưa vươn tới kịp, xã hội tự định hình phần nào thông qua cơ chế tự tổ chức, luật tục dân sự và trật tự thực dụng. Một ví dụ thường được nhắc tới là Thỏa ước Mayflower, ký ngày 11 tháng 11 năm 1620 trên tàu Mayflower trước khi đoàn di cư đặt chân lên bờ Plymouth: đây là một thỏa thuận chính trị sơ khai giữa những người đàn ông trong đoàn nhằm tạo tính chính danh cho chính quyền địa phương, chứ không trao quyền chính trị bình đẳng cho phụ nữ, người hầu giao kèo hay người bản địa. Trong thời Cơn sốt vàng năm 1849, người khai khoáng tự họp lại thành các Hiệp hội Khai khoáng (Mining Districts), bầu ra người ghi nhận quyền sở hữu mỏ (claim) và đặt hạn mức đất đai cho mỗi người để tránh tranh chấp. Điển hình là Địa hạt Comstock Lode ở Nevada, phát hiện năm 1859, nơi các thợ mỏ tự lập ra quy tắc cắm cọc riêng trước khi chính quyền liên bang vươn tới, biến Virginia City từ một trại mỏ thành đô thị sầm uất và góp phần đưa Nevada trở thành tiểu bang năm 1864. Cơ chế xử lý trộm cắp hoặc giết người rất khác nhau giữa các địa hạt khai mỏ: có nơi lập tòa án nhân dân tạm thời với thẩm phán và bồi thẩm do cộng đồng bầu ra, có nơi chỉ dựa vào hội đồng hoặc trọng tài phi chính thức, với mức độ bạo lực và hình phạt, từ trục xuất, đánh roi đến treo cổ, dao động lớn tùy nơi và tùy thời điểm.
Trái với huyền thoại Hollywood về cảnh chém giết vô tội vạ, cuộc sống thực tế đòi hỏi sự ổn định để làm ăn. Súng không chỉ dùng để săn bắn hay phòng thủ trước xung đột với người bản địa, mà còn là công cụ răn đe lẫn nhau. Khi tội phạm cướp bóc hoành hành, các thương nhân và chủ trang trại tự lập nhóm dân quân tự vệ (Vigilantes) để truy quét tội phạm, còn các cơ quan an ninh tư nhân như hãng Pinkerton, vốn hoạt động rộng trong điều tra, bảo vệ và trấn áp đình công, cũng được thuê bảo vệ đường sắt và ngân hàng ở một số nơi và thời điểm cụ thể. Lòng tin và uy tín cá nhân là tài sản lớn nhất; kẻ thất hứa hoặc trộm cắp gia súc bị coi là mối đe dọa sinh tồn cho cả cộng đồng.
Không có phúc lợi hay hạ tầng nhà nước, xã hội vận hành hoàn toàn dựa trên sự tự lực và tính cộng đồng. Gia đình di cư tự dựng nhà gỗ, khai hoang gieo hạt, tự chữa bệnh bằng thảo dược, trong khi tỷ lệ tử vong do bệnh tật, thời tiết khắc nghiệt và tai nạn lao động rất cao. Khi một gia đình cần dựng nhà hay thu hoạch, cả vùng tập trung lại giúp đỡ lẫn nhau với kỳ vọng sẽ nhận lại sự hỗ trợ tương tự khi cần, mô hình được gọi là hợp lực cộng đồng (barn-raising). Nhà thờ địa phương đóng vai trò trung tâm tinh thần, kết nối cộng đồng, hòa giải tranh chấp nhỏ và duy trì chuẩn mực đạo đức. Khoảng trống quyền lực cục bộ này không dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn, mà thúc đẩy một văn hóa đặc trưng của nước Mỹ: chủ nghĩa cá nhân cực đoan kết hợp với sự tự giác cộng đồng và truyền thống bảo vệ quyền sở hữu tư nhân bằng mọi giá.
________________________________________
KHẾ ƯỚC XÃ HỘI SƠ KHAI: HOBBES VÀ LOCKE TRONG THỰC TẾ MIỀN TÂY
Sự phát triển tự phát của xã hội miền Tây có thể được đọc, theo một cách diễn giải hậu nghiệm chứ không phải bằng chứng rằng các cộng đồng ấy chủ động áp dụng học thuyết, như một minh họa cho lý thuyết Khế ước xã hội. Khi chính quyền trung ương chưa với tới, con người bị đẩy về một dạng "trạng thái tự nhiên" và buộc phải tự thỏa thuận để thiết lập trật tự. Theo Thomas Hobbes, trạng thái tự nhiên là một mô hình triết học trong đó không có quyền lực chung đủ mạnh để bảo đảm an toàn; cạnh tranh, bất tín và nỗi sợ hãi lẫn nhau khiến xung đột dễ nảy
sinh, và cuộc sống có thể trở thành cuộc chiến của tất cả chống lại tất cả, ngắn ngủi, tàn bạo và nghèo nàn. Thực tế ở các khu mỏ vàng ban đầu quả thực xuất hiện tình trạng hỗn loạn: cướp giật, tranh chấp mỏ, bạo lực súng đạn và sự thống trị của kẻ mạnh.
Ngược lại, John Locke cho rằng ngay cả trong trạng thái tự nhiên, con người vẫn sở hữu các quyền tự nhiên gồm quyền sống, quyền tự do và quyền sở hữu tài sản, và có lý trí để biết rằng mình không nên xâm phạm quyền của người khác. Thực tế cho thấy hầu hết người di cư không đến miền Tây để tàn sát lẫn nhau mà để làm ăn; trước khi bộ máy nhà nước xuất hiện, họ đã tự tôn trọng ranh giới đất đai của nhau ở mức độ nhất định và lập ra các bản thỏa thuận tự nguyện như Thỏa ước Mayflower hay quy ước của các đoàn tàu buôn.
Để thoát khỏi rủi ro của trạng thái tự nhiên, người di cư bắt đầu ký kết các khế ước xã hội tự phát theo hai hướng song song: mô hình Hobbesian dựa trên sự sợ hãi bạo lực và vô trật tự, thể hiện qua các nhóm dân quân tự vệ hoặc chủ trang trại lớn tự nắm quyền lực tuyệt đối để trừng phạt kẻ phá rối; và mô hình Lockean dựa trên nhu cầu bảo vệ quyền tự nhiên, thể hiện qua các Hiệp hội Khai khoáng và Tòa án Nhân dân tự bầu ra thẩm phán và bồi thẩm. Trong mô hình Hobbesian, cộng đồng nhượng quyền quyết định cho một thủ lĩnh hay nhóm cai trị nhằm tránh nội chiến; trong mô hình Lockean, chính quyền chỉ đóng vai trò trọng tài trung lập thực thi luật lệ cộng đồng đã đề ra. Đây là hai lăng kính phân tích, không phải bằng chứng cho thấy các nhóm dân quân hay chủ trang trại thực sự vận hành theo học thuyết Hobbes.
Việc thiết lập quyền sở hữu tài sản là mấu chốt chứng minh sự vượt trội của mô hình Locke tại miền Tây. Theo Locke, việc bỏ sức lao động khai phá đất đai hay khoáng sản tạo ra một cơ sở đạo đức cho quyền sở hữu; luật tục cắm cọc xí đất (claiming) ở miền Tây phần nào phản ánh nguyên lý này, nhưng trên thực tế đất vẫn có thể thuộc chính phủ liên bang hoặc nằm trong lãnh thổ được công nhận của các quốc gia bản địa, và quyền khai thác không tự động trở thành quyền sở hữu đất nếu chưa qua khảo sát, đăng ký hoặc cấp patent theo đúng quy trình pháp lý. Về quyền hủy bỏ khế ước, Hobbes cho rằng một khi đã trao quyền cho kẻ cai trị, người dân không có quyền lật đổ trừ khi kẻ đó không còn bảo vệ được mạng sống của họ, trong khi Locke khẳng định nếu chính quyền lạm quyền, vi phạm quyền sở hữu hoặc bất công thì người dân có quyền giải tán và lập chính quyền mới. Các thị trấn miền Tây thường xuyên bãi nhiệm hoặc đuổi các cảnh sát trưởng tha hóa ra khỏi thị trấn nếu họ lạm quyền. Người di cư không cần một quyền lực toàn trị áp đặt từ trên xuống, mà tự nguyện tạo ra các khế ước xã hội nhỏ từ dưới lên để bảo vệ tài sản và tự do cá nhân, đặt nền móng cho văn hóa pháp trị, chính quyền hạn chế và quyền tự do sở hữu súng đặc trưng của nước Mỹ sau này.
________________________________________
VÌ SAO THỂ CHẾ MỸ PHÁT TRIỂN THEO HƯỚNG BAO HÀM THAY VÌ CHUYÊN CHẾ
Dưới góc nhìn của kinh tế học thể chế và lịch sử kinh tế, tiêu biểu là công trình đạt giải Nobel Kinh tế năm 2024 của Daron Acemoglu và James Robinson, cùng nghiên cứu của Douglass North, sự trỗi dậy của Mỹ từ một quốc gia biên giới đầy bất cập thành siêu cường không phải ngẫu nhiên. Trong tác phẩm Why Nations Fail, Acemoglu và Robinson lập luận rằng các thuộc địa nơi thực dân châu Âu có thể dễ dàng bóc lột tài nguyên và lao động bản địa quy mô lớn có xu hướng hình thành thể chế bóc lột hơn; đây là một lý luận so sánh mang tính tương đối, không có nghĩa Bắc Mỹ thuộc Anh hoàn toàn thiếu tài nguyên để bóc lột, vì các thuộc địa miền Nam vẫn dựa nặng vào lao động cưỡng bức và chế độ nô lệ để vận hành các đồn điền thuốc lá, lúa gạo và chàm. Để thu hút người Anh sang khai phá vùng đất hoang sơ, chính quyền thực dân phải trao cho họ quyền sở hữu đất đai và một mức độ đại diện chính trị nhất định, như Viện Dân biểu Virginia (Virginia House of Burgesses) thành lập năm 1619, dù quyền tham gia bị giới hạn và loại trừ phụ nữ, người bản địa và người châu Phi. Dù vậy, đất đai dồi dào không tự động ngăn được sự tích tụ tài nguyên vào tay thiểu số: giới chủ đồn điền, các công ty đất đai và sau này là các tập đoàn đường sắt vẫn tích lũy được diện tích khổng lồ, trong khi chính sách đất công thường xuyên xung đột với các quốc gia bản địa.
Hiến pháp năm 1787 được thiết kế để tránh rủi ro độc tài, với quyền lực phân tán giữa hành pháp, lập pháp, tư pháp và giữa liên bang với các tiểu bang, không một cá nhân hay tổ chức nào có quyền lực tuyệt đối. Hiến pháp cũng cung cấp cơ chế tự sửa sai thông qua quy trình sửa đổi, nhờ đó khi hệ thống bộc lộ bất cập như chế độ nô lệ hay nạn độc quyền của các Robber Barons thế kỷ 19, xã hội Mỹ có thể tự điều chỉnh qua nội chiến, luật chống độc quyền và các phong trào cải cách. Nhà kinh tế học Joseph Schumpeter đề xuất khái niệm phá hủy tái tạo, coi đây là cốt lõi của sự phát triển siêu cường: Mỹ là một trong những quốc gia đầu tiên đưa quyền bằng sáng chế vào ngay trong Hiến pháp, và thị trường tự do khuyến khích cạnh tranh, chấp nhận cái cũ bị đào thải để cái mới vượt trội ra đời. Theo nhà sử học Frederick Jackson Turner, chính sự tồn tại của vùng biên giới thưa thớt và thiếu vắng chính quyền đã nhào nặn nên tính cách Mỹ: buộc con người phải tự lực, sáng tạo, linh hoạt và trọng hiệu quả thay vì lý thuyết hay dòng dõi gia thế, xóa bỏ đẳng cấp xã hội kiểu phong kiến châu Âu. Bên cạnh thể chế, nước Mỹ còn có lợi thế địa chính trị hiếm có: nằm ngăn cách bởi hai đại dương nên không bị các cường quốc châu Âu đe dọa trực tiếp, giúp tiết kiệm chi phí quân sự để tập trung phát triển kinh tế, cùng hệ thống sông Mississippi tạo ra tuyến giao thương đường thủy nội địa rẻ nhất thế giới.
Các nhà sáng lập nước Mỹ không phải hành động hoàn toàn vì lòng vị tha, mà lựa chọn từ bỏ mô hình độc tài từ sự kết hợp giữa tư tưởng thời đại, trải nghiệm lịch sử và tính toán lợi ích thực dụng. Họ từng là thần dân trung thành của Đế quốc Anh, nơi quyền lực nhà vua đã bị hạn chế từ Đại Hiến chương (Magna Carta) năm 1215 và Đạo luật Quyền lợi (Bill of Rights) năm 1689; khi Quốc hội và Vua Anh áp thuế mà không cho đại diện Mỹ tham gia, giới tinh hoa cảm thấy bị phản bội và dị ứng sâu sắc với sự tập trung quyền lực tuyệt đối. Họ cũng thấm nhuần tư tưởng Khai sáng của Locke, Montesquieu và Rousseau. Về mặt lợi ích, nước Mỹ sau Chiến tranh Độc lập là liên minh 13 tiểu bang có lợi ích hoàn toàn khác nhau; bất kỳ ai trong số các nhà sáng lập nếu muốn xưng vương hay lập chế độ độc tài sẽ ngay lập tức bị các bang còn lại đứng lên lật đổ, nên xây dựng một hệ thống phân quyền là giải pháp hòa bình duy nhất để các nhóm tinh hoa cùng chia sẻ quyền lực. Theo Douglass North, giới tinh hoa Mỹ hiểu rõ trong một chế độ quân chủ chuyên chế, tài sản của họ có thể bị nhà vua tước đoạt tùy hứng, nên họ muốn một hệ thống mà quyền sở hữu tài sản được bảo vệ vĩnh viễn bởi tòa án và hiến pháp. Nghiên cứu lịch sử La Mã cổ đại, đặc biệt là sự sụp đổ của nền Cộng hòa khi Julius Caesar nắm quyền độc tài dẫn đến nội chiến, cũng là môn học bắt buộc của giới tinh hoa thế kỷ 18, khiến họ tin rằng tạo ra một chế độ cộng hòa bền vững là cách duy nhất để gia tộc mình giữ được địa vị và tài sản qua nhiều thế hệ.
Sự xuất hiện của thể chế Mỹ ở thế kỷ 18 là một hiện tượng hiếm hoi vì điều kiện thế giới lúc đó ủng hộ chế độ quân chủ chuyên chế hoặc tập quyền. Các quốc gia châu Âu như Pháp, Phổ, Nga, Áo chia sẻ biên giới đất liền đan xen, để không bị láng giềng xâm lược, các quốc gia này buộc phải xây dựng quân đội thường trực khổng lồ và bộ máy thu thuế tập trung, từ đó quyền lực bắt buộc phải tập trung vào tay một quốc vương. Mỹ nằm cách biệt giữa hai đại dương nên giảm được áp lực phải xây dựng quân đội thường trực khổng lồ như các cường quốc lục địa châu Âu, dù vẫn tham chiến với Anh, Mexico, Tây Ban Nha và nhiều quốc gia bản địa trong quá trình mở rộng lãnh thổ, do đó không bị áp lực thường trực phải lập nên một bộ máy tập quyền quân sự kiểu châu Âu. Ở các xã hội lâu đời, quyền lực độc tài được bảo vệ bởi hàng ngàn năm cấu trúc xã hội tầng lớp gồm quý tộc phong kiến và giáo hội, liên minh với nhà vua để duy trì trật tự độc tài nhằm bảo vệ đặc quyền của họ; trong khi người di cư sang Mỹ chủ yếu là
người tị nạn tôn giáo, nông dân, thợ thủ công và thương nhân; dù vậy, nhiều thuộc địa vẫn có giáo hội được nhà nước bảo trợ, giới chủ đồn điền cha truyền con nối trên thực tế và chế độ nô lệ kế thừa qua nhiều thế hệ, những hình thức thứ bậc xã hội không hoàn toàn giống mô hình phong kiến châu Âu nhưng cũng không biến mất. Sự tập trung quyền lực độc tài trong lịch sử thường diễn ra khi đất đai bị khan hiếm và nằm trong tay một nhóm nhỏ; ở Mỹ thế kỷ 18-19, nguồn đất đai tưởng chừng vô tận về phía Tây tạo ra một chiếc van xả áp lực xã hội, nếu tầng lớp tinh hoa ở miền Đông cố gắng chèn ép, người dân đơn giản bỏ đi về phía Tây tự khai hoang, tạo ra một tầng lớp chủ đất nhỏ tự do rộng lớn mà không ai có thể áp đặt chế độ độc tài lên họ. Cuối cùng, Anh là một trong số ít quốc gia châu Âu, cùng với Cộng hòa Hà Lan, đã hạn chế đáng kể quyền lực quân chủ từ thế kỷ 17, đặc biệt sau Cách mạng Vinh quang năm 1688, và những người sang Mỹ mang theo tinh thần tự do phản kháng mạnh mẽ của nước Anh cùng mô hình thông luật bảo vệ quyền cá nhân chống lại quyền lực nhà nước. Nước Mỹ đi theo con đường thể chế hiếm hoi đó nhờ sự hội tụ của địa lý cô lập an toàn, đất đai bao la, không có di sản phong kiến và môi trường tri thức Khai sáng, một cơ hội lịch sử mà hiếm quốc gia nào khác ở thế kỷ 18 có được.
________________________________________
TỪ CHIẾM ĐẤT TỰ PHÁT ĐẾN QUYỀN SỞ HỮU HỢP PHÁP
Trước khi chính quyền liên bang vươn tới miền Tây, người di cư tự ý chiếm đất hoang, cắm cọc, cải tạo và lập ra các Hiệp hội Bảo vệ Quyền chiếm giữ để tự bảo vệ tài sản của nhau. Để tránh bất ổn xã hội và thúc đẩy kinh tế, chính quyền liên bang đã hợp pháp hóa hệ thống tự phát này qua hàng loạt chính sách. Ban đầu, luật liên bang coi việc chiếm đất công trước khi khảo sát là bất hợp pháp. Trước làn sóng di cư quá lớn, Quốc hội buộc phải nhượng bộ bằng Đạo luật Mua trước năm 1830, cho phép người đã chiếm đất và canh tác được quyền mua lại chính mảnh đất đó với giá không thấp hơn 1,25 USD/acre trước khi bị đưa ra đấu giá công khai. Đạo luật Mua trước Vĩnh viễn năm 1841 chính thức công nhận quyền chiếm đất trước, trả tiền sau, cho phép người di cư chứng minh đã cất nhà, cải tạo đất và sinh sống trên đó để có quyền ưu tiên mua lại tối đa 160 acre đất công mà không lo bị người khác đấu giá tranh mất.
Dưới thời Tổng thống Abraham Lincoln, Đạo luật Định cư năm 1862 nâng việc hợp pháp hóa lên một tầm cao mới. Người đứng đầu gia đình hoặc bất kỳ ai từ 21 tuổi trở lên, là công dân hoặc đã khai báo ý định nhập quốc tịch và chưa từng cầm vũ khí chống lại Hoa Kỳ, có thể đăng ký nhận tối đa 160 acre đất công đã được khảo sát. Nếu họ cư trú liên tục và cải tạo mảnh đất trong 5 năm, đồng thời hoàn tất thủ tục chứng minh và trả lệ phí đăng ký, mảnh đất sẽ thuộc về họ; trên thực tế không phải ai đăng ký cũng thành công, vì nhiều người bỏ cuộc hoặc thất bại trước đất đai cằn cỗi. Tại các vùng khai thác khoáng sản, những người đào vàng tự lập các Địa hạt Khai khoáng với quy định tự phát về ranh giới, và chính quyền liên bang đã thừa nhận toàn bộ các quy định này thay vì xóa bỏ. Đạo luật Khai khoáng năm 1866 là bước đầu tiên liên bang công nhận các quyền khai khoáng dựa trên tập quán địa phương, dù không đồng nghĩa với việc thừa nhận vô điều kiện mọi quy tắc tự phát. Đạo luật Khai khoáng năm 1872 hệ thống hóa quyền định vị claim theo tập quán địa phương và, qua một quy trình phức tạp hơn nhiều so với một công thức đơn giản, cho phép người khai khoáng duy trì quyền khai thác nếu tiếp tục đầu tư cải tạo hằng năm, hoặc xin cấp patent để sở hữu đứt mặt đất với giá đất công rất thấp sau khi hoàn tất khảo sát và thủ tục.
Để đưa các tuyên bố chủ quyền tự phát vào hệ thống pháp lý chính thức, chính quyền triển khai Hệ thống Khảo sát Đất công, chia đất đai miền Tây thành các lưới ô vuông chuẩn xác, mỗi ô Township rộng 6x6 dặm chia thành 36 ô nhỏ Section rộng 1 dặm vuông. Cục Đất đai Tổng hợp quản lý việc khảo sát theo lưới chuẩn này và cấp Land Patent, tức chứng thư sở hữu vĩnh viễn, cho những người đáp ứng đầy đủ điều kiện của luật áp dụng, qua một quy trình nộp hồ sơ và khảo sát riêng biệt với việc ghi nhận mining claim của các hội khai mỏ. Chính quyền Mỹ đã chọn cách chấp nhận thực tế, biến các quy tắc dân sự tự phát thành luật chính thức, thay vì dùng vũ lực xua đuổi người lấn chiếm.
________________________________________
CƠ CHẾ LIÊN BANG KIỂM SOÁT MỘT LÃNH THỔ RỘNG LỚN VÀ THƯA DÂN
Chính quyền liên bang Mỹ thời kỳ mở rộng miền Tây không thể dùng mệnh lệnh hành chính hay đưa cảnh sát tới từng ngôi làng xa xôi để bắt dân chấp hành. Nếu một ngôi làng hẻo lánh quyết định làm lơ, chính quyền cũng không đem quân tới cưỡng chế ngay. Thay vào đó, nhà nước áp đặt luật lệ bằng những đòn bẩy kinh tế, hạ tầng và quyền lợi, khiến cho một cộng đồng muốn tồn tại và phát triển thì bắt buộc phải tự nguyện xin gia nhập hệ thống.
Nguồn sống lớn nhất của người di cư là đất đai và mỏ khoáng sản. Một ngôi làng có thể tự sống yên bình trong vài năm, nhưng khi muốn bán đất, thế chấp vay tiền, chia thừa kế hoặc chuyển nhượng mỏ vàng, họ cần một chứng thư sở hữu hợp pháp do liên bang cấp. Nếu làng không cử đại diện đăng ký với Cục Đất đai Tổng hợp và không đo đạc theo chuẩn nhà nước, mảnh đất vẫn bị coi là đất công, và một công ty đường sắt hay kẻ lạ mặt hoàn toàn có thể mua lại chính mảnh đất đó từ chính phủ một cách hợp pháp, khiến ngôi làng bất tuân biến thành kẻ chiếm đất bất hợp pháp và bị giải tỏa.
Một đòn bẩy khác là bưu điện và hạ tầng giao thương. Bưu điện Liên bang thời đó là cơ quan quan trọng nhất ở miền Tây; có trạm bưu điện đồng nghĩa với có thông tin thị trường, gửi nhận tiền tệ và giao dịch làm ăn, và việc có được trạm bưu điện phụ thuộc vào nhu cầu, tuyến đường và quyết định của Bộ Bưu chính, chứ không phải một điều kiện chính trị buộc cộng đồng phải thần phục. Đạo luật Đường sắt Thái Bình Dương cấp hàng triệu acre đất công cho các tập đoàn đường sắt; tuyến đường sắt chạy qua đâu thì kinh tế bùng nổ ở đó, và những thị trấn bị tuyến đường sắt bỏ qua, dù vì lý do địa hình, vốn đầu tư hay lợi ích công ty hơn là vì bất tuân chính quyền, thường nhanh chóng suy tàn thành thị trấn ma.
Về mặt pháp lý, nhà nước dùng mô hình quản lý tinh gọn thông qua nhân sự cắm chốt. Chính quyền chỉ định một thẩm phán liên bang phụ trách một khu vực rộng hàng ngàn cây số; thẩm phán cùng một cảnh sát trưởng liên bang Hoa Kỳ (U.S. marshal), chức danh tư pháp liên bang khác với sheriff cấp hạt do địa phương bầu, tại một số vùng và thời kỳ nhất định đi kinh lý qua các thị trấn để xử lý các vụ án lớn hoặc tranh chấp đất đai. Ở cấp làng, dân tự bầu ra cảnh sát trưởng hoặc thị trưởng, nhưng để quyết định của họ có hiệu lực pháp lý cao hơn, chẳng hạn truy nã phạm nhân sang tiểu bang khác hay yêu cầu quân đội hỗ trợ, họ bắt buộc phải liên kết và tuân thủ khung pháp lý liên bang.
Trật tự tự phát miền Tây có một điểm yếu chết người là xung đột sắc tộc và bạo lực tổ chức. Các ngôi làng da trắng di cư luôn đối mặt nguy cơ bị các bộ tộc bản địa tấn công bảo vệ lãnh thổ. Khi xảy ra xung đột lớn, các nhóm dân quân tự vệ tự phát không thể chống lại và buộc phải cầu cứu đồn quân liên bang gần nhất; và sự hiện diện quân sự sau đó thường kéo theo sự mở rộng quản lý hành chính của lãnh thổ liên bang, dù đây không phải một "hợp đồng" chính thức giữa làng và quân đội. Quá trình một ngôi làng xa xôi bị kéo vào hệ thống thường diễn ra qua ba giai đoạn: ban đầu chính quyền mặc kệ vì tài nguyên quản lý có hạn; sau đó khi tranh chấp ranh giới đất đai hoặc mỏ vàng nổ ra và bạo lực tự phát xuất hiện, bên yếu thế sẽ chủ động chạy lên tòa án hoặc cơ quan chính quyền gần nhất để thưa kiện; cuối cùng khi chính quyền can thiệp theo yêu cầu của bên yếu thế, họ mang theo luật pháp, cảnh sát liên bang và trát tòa án, và ngôi làng chính thức bị sáp nhập vào hệ thống quản lý. Chính quyền Mỹ sơ khai áp đặt luật lệ không phải bằng vũ lực cưỡng chế hàng ngày, mà bằng cách nắm giữ chìa khóa của sự phát triển: sổ đỏ, đường sắt, bưu điện, quân đội.
________________________________________
TÀI CHÍNH VÀ QUÂN SỰ CỦA MỘT CHÍNH PHỦ NHỎ
Trong phần lớn thế kỷ 19, đặc biệt trước Nội chiến, chính phủ liên bang khá nhỏ bé và không thu thuế thu nhập cá nhân thường xuyên. Trong giai đoạn này, phần lớn ngân sách liên bang đến từ hai nguồn thu dễ quản lý mà không cần đụng đến từng ngôi làng, dù cơ cấu thu thay đổi đáng kể trong các giai đoạn chiến tranh như 1812 hay Nội chiến, khi thuế nội địa và các khoản vay lớn được huy động thêm. Nguồn thu lớn nhất là thuế hải quan đánh vào hàng hóa nhập khẩu tại các hải cảng lớn ở bờ Đông như New York, Boston, Charleston; chính phủ chỉ cần cắm chốt tại vài cảng biển sầm uất là đã thu đủ tiền mà không cần quan tâm người dân ở vùng biên giới xa xôi đang làm gì. Nguồn thu thứ hai đến từ việc bán đất công cho tập đoàn đầu cơ và người di cư, cùng với đất cấp ưu đãi (land grants) cho các công ty đường sắt nhằm tài trợ xây dựng hạ tầng, và thuế tiêu thụ đặc biệt thu qua các cơ sở sản xuất tập trung như xưởng rượu, thuốc lá hay tem thư. Chính phủ không cần mò đến từng nhà ở miền Tây để đòi thuế, mà thu tiền ở đầu nguồn rồi dùng để vận hành bộ máy.
Quân đội thường trực thời bình của Mỹ, chẳng hạn trong nhiều năm trước Nội chiến, thường chỉ khoảng 10.000 đến 16.000 quân, quy mô dao động lớn qua các giai đoạn, chủ yếu cắm tại các đồn hẻo lánh miền Tây để bảo vệ tuyến đường thương mại và giải quyết xung đột nhỏ. Khi xảy ra đại chiến như Nội chiến 1861-1865, chính phủ không tự đi tuyển từng người lính mà dùng mô hình dân quân tự vệ phân quyền. Tổng thống đưa ra chỉ tiêu số quân cần tuyển và chia cho thống đốc các bang; thống đốc giao nhiệm vụ về cho từng thị trấn, nơi các thương nhân hoặc người có uy tín đứng ra tổ chức chiêu mộ các đơn vị tình nguyện theo địa phương. Từ năm 1863, khi tình nguyện quân không còn đủ, Liên bang áp dụng chế độ cưỡng bách tòng quân (conscription) kèm tiền thưởng nhập ngũ, biến Nội chiến thành cuộc huy động quân sự quy mô quốc gia chưa từng có. Để khuyến khích nhập ngũ, chính phủ hứa trả lương, cấp đất công miễn phí sau khi giải ngũ hoặc thưởng tiền mặt; liên bang chỉ cấp sĩ quan chỉ huy và vũ khí cho các trung đoàn địa phương sau khi họ gom đủ người. Chính phủ Mỹ thời sơ khai vận hành theo triết lý chính phủ nhỏ, không cố kiểm soát từng ngóc ngách sinh hoạt của người dân, chỉ nắm những điểm chốt hạ tầng then chốt như hải cảng, bưu chính, đất đai và ủy quyền phần còn lại cho chính quyền địa phương hoặc sự tự quản của cộng đồng.
________________________________________
CÁC LÀN SÓNG DI DÂN SANG BẮC MỸ VÀ ĐỘNG LỰC ĐẨY-KÉO
Quá trình di dân và định cư tại Bắc Mỹ tiếp diễn qua nhiều giai đoạn mở rộng về phía Tây nối tiếp nhau. Từ 1783 đến thập niên 1840, sau Chiến tranh Độc lập, chính quyền liên bang mua lại vùng Louisiana năm 1803 từ Pháp, khi đó vừa giành lại quyền kiểm soát vùng này từ Tây Ban Nha, một cuộc chuyển nhượng lãnh thổ giữa các đế quốc chứ không phải vùng đất trống, và làn sóng người di cư tràn qua dãy Appalachian khai hoang, hình thành hệ thống cắm cọc xí đất và nền nông nghiệp quy mô nhỏ. Từ 1848 đến thập niên 1890, sự kiện phát hiện vàng ở California năm 1848 cùng các chính sách đòn bẩy như Đạo luật Mua trước và Đạo luật Định cư đã thu hút một làn sóng lớn di cư về phía Tây, dù nhiều người khác vẫn ở lại miền Đông hoặc định cư tại Midwest và Great Plains, còn tuyến đường sắt xuyên lục địa hoàn thành năm 1869 giúp kết nối thương mại và đẩy nhanh quá trình lập tiểu bang. Từ thập niên 1880 đến năm 1920, làn sóng di dân mới từ Nam Âu, Đông Âu và châu Á đổ về các thành phố công nghiệp miền Bắc; năm 1890, Cục Thống kê Mỹ tuyên bố không còn có thể vẽ một đường biên định cư liên tục vì các khu định cư đã tạo thành nhiều mảng rời rạc, điều mà nhà sử học Frederick Jackson Turner sau này xem là biểu tượng của sự khép lại frontier.
Làn sóng hàng chục triệu người đổ xô di dân sang Bắc Mỹ suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 được giải thích bằng mô hình yếu tố đẩy và kéo. Về yếu tố đẩy, ở châu Âu và các khu vực khác, cuộc sống của đại đa số người dân rơi vào khủng hoảng nặng nề. Song song với các động lực kinh tế, niềm tin phổ biến trong xã hội Mỹ thế kỷ 19 vào Chủ nghĩa Mệnh lệnh Thần truyền (Manifest Destiny), cho rằng người di cư có sứ mệnh khai phá và làm chủ toàn bộ lục địa từ bờ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương, cũng thúc đẩy làn sóng tiến về phía Tây. Nạn đói khoai tây ở Ireland từ năm 1845 đến 1852 khiến hơn 1 triệu người chết đói và thúc đẩy làn sóng di cư quy mô lớn, trong đó Hoa Kỳ là điểm đến chủ yếu bên cạnh Canada, Anh và Australia. Thế kỷ 19 chứng kiến bùng nổ dân số ở châu Âu khiến đất nông nghiệp bị chia nhỏ qua các thế hệ, nông dân không còn đủ đất canh tác, trong khi chế độ phong kiến và tầng lớp chủ đất chèn ép khiến họ không có cơ hội đổi đời. Nhiều nhóm thiểu số bị đàn áp khốc liệt, tiêu biểu như người Do Thái ở Nga và Đông Âu qua các cuộc tàn sát Pogroms, hoặc các nhóm Tin Lành bị bách hại ở Đức và Scandinavia. Chiến tranh và nghĩa vụ quân sự liên tục tại châu Âu cũng khiến nhiều thanh niên di tản để tránh bị bắt đi lính.
Về yếu tố kéo, chính sách như Đạo luật Định cư 1862 cho phép bất kỳ ai đến khai phá cũng được cấp 160 acre đất miễn phí, một cơ hội làm chủ tài sản chưa từng có với người nông dân châu Âu cả đời làm tá điền. Sự kiện phát hiện vàng ở California năm 1848 tạo ra làn sóng đổi đời trong chốc lát, thu hút cả người châu Âu lẫn hàng vạn người Trung Quốc tràn qua bờ Tây. Nước Mỹ thế kỷ 19 mở rộng đường sắt, đào mỏ, xây dựng đô thị và nhà máy với tốc độ phi thường, thiếu lao động trầm trọng và trả lương thường cao hơn mặt bằng chung ở châu Âu, dù di dân cũng phải đối mặt với lao động nguy hiểm, bóc lột, phân biệt đối xử và chi phí sinh hoạt cao; thị trường lao động và đất đai tạo ra cơ hội dịch chuyển xã hội cho một bộ phận di dân, nhưng cơ hội này phân bố rất bất bình đẳng theo chủng tộc, giới tính, vốn liếng và pháp luật. Một khi những người đi đầu gửi thư về quê nhà kèm theo tiền bạc tích lũy và câu chuyện thành công, họ kích hoạt hiệu ứng dây chuyền, khiến cả gia đình, họ hàng rồi cả làng mạc nối gót nhau di cư sang cùng một vùng đất, tạo nên các khu vực tập trung như người Đức ở Midwest, người Ý và Do Thái ở New York, người Hoa ở San Francisco. Sự phát triển của tàu hơi nước giữa thế kỷ 19 cũng làm nhiều tuyến vượt Đại Tây Dương rẻ hơn, nhanh hơn, có thể chỉ còn khoảng 10-14 ngày tùy tuyến và thời kỳ, thay vì nhiều tháng như trước đó.
Làn sóng di dân này cũng để lại hậu quả nặng nề cho người bản địa, khi đẩy họ ra khỏi lãnh thổ truyền thống qua các cuộc chiến tranh biên giới, thương lượng bất bình đẳng và việc dồn vào các khu bảo tồn. Ngược lại, sự pha trộn giữa các dòng di dân kết hợp với tinh thần tự lực ở vùng biên giới đã nhào nặn nên tính cách thực dụng, coi trọng quyền sở hữu tư nhân và chủ nghĩa cá nhân đặc trưng của nước Mỹ.
________________________________________
ĐƯỜNG SẮT XUYÊN LỤC ĐỊA 1869 VÀ CÚ HÍCH KINH TẾ MIỀN TÂY
Tuyến đường sắt xuyên lục địa thứ nhất, nối Omaha với Sacramento qua hai công ty Union Pacific và Central Pacific rồi tiếp tục kết nối với mạng lưới đường sắt phía Đông, hoàn thành ngày 10 tháng 5 năm 1869 với sự kiện đóng chiếc đinh vàng tại Promontory, Utah, tạo ra một cuộc cách mạng đáng kể về tốc độ di dân và cấu trúc kinh tế vùng biên giới miền Tây. Trước năm 1869, di dân từ miền Đông sang California thường phải chọn giữa đi xe ngựa kéo qua những vùng hoang mạc khốc liệt hoặc đi tàu thủy vòng qua Mũi Hảo Vọng hay qua eo Panama, hành trình có thể mất từ 4 đến 6 tháng với chi phí lên tới khoảng 1.000 USD và tỷ lệ tử vong cao do bệnh tật, tai nạn. Sau năm 1869, thời gian di chuyển bằng đường sắt có thể rút ngắn xuống chỉ còn khoảng 5 đến 7 ngày tùy tuyến, với giá vé hạng phổ thông thường trong khoảng 40 đến 65 USD. Việc đi lại trở nên an toàn, rẻ và nhanh chóng đã thay đổi bản chất của người di cư: thay vì chỉ có đàn ông độc thân đi tìm vàng, giờ đây các gia đình trọn vẹn có thể chuyển sang miền Tây định cư lâu dài. Nhờ dân số đổ về đông đúc dọc theo tuyến đường sắt, hàng loạt vùng lãnh thổ nhanh chóng đạt đủ điều kiện dân số để sáp nhập thành các tiểu bang chính thức như Colorado năm 1876, và North Dakota, South Dakota, Montana, Washington năm 1889.
Đường sắt xuyên lục địa đã kết nối hai bờ đại dương, biến miền Tây từ một vùng tài nguyên cô lập thành một mắt xích trong thị trường quốc gia thống nhất. Thịt bò từ các trang trại rộng lớn ở Texas hay lúa mì từ đồng bằng trung tâm có thể được chở bằng toa xe ướp lạnh đến thẳng các đô thị tiêu thụ đông đúc ở bờ Đông như New York, Chicago chỉ trong vài ngày, còn nông dân miền Tây dễ dàng mua được máy móc nông nghiệp công nghiệp để mở rộng quy mô sản xuất. Tuyến đường sắt đi qua đâu, các thị trấn bùng nổ ở đó; các thành phố như Omaha, Denver, Salt Lake City hay Sacramento đã vươn mình từ những điểm dừng chân nhỏ hẹp thành trung tâm thương mại và tài chính sầm uất, đồng thời kích thích mạnh mẽ ngành khai thác than đá, luyện kim và khai thác gỗ.
Mặt tối của sự phát triển này là hành khách và thợ săn trên tàu đã đẩy nhanh việc tàn sát đàn bò tót Bắc Mỹ và xâm phạm trực tiếp lãnh thổ truyền thống của các bộ tộc bản địa, những hậu quả sâu rộng hơn được trình bày ở phần sau. Tuyến đường sắt xuyên lục địa 1869 là đòn bẩy kỹ thuật quyết định khép lại thời kỳ Miền Tây hoang dã thưa thớt để bước vào kỷ nguyên đô thị hóa và công nghiệp hóa trên toàn bộ lãnh thổ Mỹ.
________________________________________
NỘI CHIẾN MỸ: PHÉP THỬ LỚN NHẤT CỦA THỂ CHẾ
Nội chiến Mỹ diễn ra từ năm 1861 đến năm 1865 là cuộc khủng hoảng thể chế lớn nhất trong lịch sử Hoa Kỳ, khi 11 bang miền Nam quyết định ly khai. Đây cũng là cuộc chiến đẫm máu nhất trong lịch sử Mỹ: các ước tính cũ thường đưa ra con số khoảng 620.000 người chết, trong khi nghiên cứu nhân khẩu học gần đây ước tính khoảng 750.000 quân nhân tử vong, nhiều hơn tổng số binh sĩ Mỹ tử trận trong tất cả các cuộc chiến khác từ Cách mạng Mỹ đến Chiến tranh Triều Tiên cộng lại. Các văn kiện ly khai của nhiều bang miền Nam nêu rõ việc bảo vệ chế độ nô lệ là nguyên nhân trung tâm, được bọc trong lý luận rằng Hiến pháp là một khế ước tự nguyện giữa các bang nên họ có quyền hủy bỏ và rút khỏi Liên bang, trong khi Tổng thống Abraham Lincoln lập luận rằng Liên bang là vĩnh viễn và hành động ly khai là bất hợp pháp. Để cứu vãn Liên bang, chính quyền Lincoln mở rộng quyền lực hành pháp đến mức ranh giới hiến pháp bị kéo căng: đình chỉ quyền Habeas Corpus trong một số hoàn cảnh gây tranh cãi hiến pháp gay gắt, bắt giữ một số nhân vật và hạn chế một số hoạt động báo chí bị coi là đe dọa nỗ lực chiến tranh, đồng thời huy động quân đội và chi tiêu trong tình trạng khẩn cấp trước khi Quốc hội thông qua các đạo luật và ngân sách chiến tranh về sau. Hiến pháp nguyên bản không dùng từ nô lệ nhưng bảo vệ lợi ích của các bang duy trì chế độ nô lệ qua điều khoản ba phần năm, điều khoản nô lệ chạy trốn và việc cấm Quốc hội chặn buôn bán nô lệ trước năm 1808; quyền tài sản của chủ nô chỉ được tòa án diễn giải mạnh mẽ hơn về sau, đặc biệt trong phán quyết Dred Scott, khiến việc giải phóng nô lệ đặt ra thách thức lớn về quyền sở hữu tài sản.
Sau khi phe Bắc chiến thắng, chính quyền liên bang thông qua ba Sửa đổi Hiến pháp Tái thiết. Sửa đổi thứ 13 năm 1865 chính thức bãi bỏ hoàn toàn chế độ nô lệ và lao động cưỡng bức trên toàn bộ lãnh thổ. Sửa đổi thứ 14 năm 1868 quy định mọi người sinh ra tại Mỹ đều là công dân Mỹ và đặt nền tảng hiến định cho nguyên tắc thủ tục pháp lý công bằng cùng bảo vệ bình đẳng trước pháp luật đối với các tiểu bang, dù việc áp dụng đầy đủ nguyên tắc này, đặc biệt việc đưa các quyền trong Tuyên ngôn Nhân quyền vào áp dụng cho các bang, chỉ được Tối cao Pháp viện phát triển dần qua nhiều thập kỷ sau đó chứ không có hiệu lực đầy đủ ngay từ năm 1868. Sửa đổi thứ 15 năm 1870 cấm chính quyền liên bang và các tiểu bang tước quyền bầu cử của công dân dựa trên chủng tộc, màu da hoặc nguồn gốc nô lệ trước đây. Trước Nội chiến, các tiểu bang nắm giữ quyền lực xã hội rất lớn và quyền liên bang bị hạn chế tối đa, còn Tuyên ngôn Nhân quyền chỉ áp dụng đối với chính quyền liên bang; sau Nội chiến, Tối cao Pháp viện khẳng định chính quyền liên bang là tối cao, quyền ly khai bị loại bỏ vĩnh viễn, và Sửa đổi 14 tạo ra cơ chế để tòa án liên bang can thiệp và bãi bỏ các luật tiểu bang vi phạm quyền công dân. Nhiều người từng lưu ý cách dùng "The United States are" ở số nhiều có xu hướng nhường chỗ cho "The United States is" ở số ít sau Nội chiến, một quan sát ngôn ngữ mang tính biểu tượng cho sự chuyển đổi từ liên minh các bang sang quốc gia thống nhất, dù đây không phải một bước ngoặt ngữ pháp đột ngột hay một quyết định thể chế chính thức. Nội chiến đã chuyển đổi thành công thể chế phân quyền từ mô hình liên minh lỏng lẻo giữa các bang sang một quốc gia liên bang thống nhất.
________________________________________
TÁI THIẾT 1865-1877: NHỮNG BƯỚC TIẾN DANG DỞ VÀ SỰ BẾ TẮC
Giai đoạn Tái thiết từ năm 1865 đến năm 1877 là thời kỳ chính quyền liên bang nỗ lực tái lập chính quyền hợp pháp và điều kiện đại diện cho 11 bang miền Nam từng ly khai, một vấn đề pháp lý mà Quốc hội và tổng thống bất đồng sâu sắc, đồng thời hòa nhập hơn 4 triệu người nô lệ vừa được giải phóng vào xã hội. Giai đoạn này chia thành hai thời kỳ với hai hướng tiếp cận trái ngược. Sau khi Lincoln bị ám sát, Tổng thống Andrew Johnson áp dụng chính sách hòa hoãn với miền Nam trong giai đoạn Tái thiết dưới quyền Tổng thống từ 1865 đến 1867, cho phép các bang miền Nam tái lập chính quyền nhanh chóng mà không cần cải cách xã hội sâu rộng. Hậu quả là giới tinh hoa da trắng miền Nam nắm lại quyền lực, thông qua các Đạo luật Da đen nhằm hạn chế quyền tự do và buộc người da đen vừa được giải phóng phải tiếp tục làm lao động nông nghiệp giá rẻ qua hệ thống Sharecropping.
Phẫn nộ trước thái độ bất hợp tác của miền Nam, phe Cộng hòa Triệt để trong Quốc hội giành quyền kiểm soát tiến trình Tái thiết và luận tội Johnson tại Hạ viện năm 1868, dù Thượng viện chỉ thiếu đúng một phiếu để kết tội và phế truất ông. Quốc hội tiếp quản tiến trình Tái thiết từ năm 1867 đến 1877, đặt miền Nam dưới sự quản lý của quân đội liên bang chia thành 5 quân khu, bắt buộc các bang miền Nam phải thông qua Sửa đổi Hiến pháp 14 và 15 mới được quay lại Liên bang. Lần đầu tiên trong lịch sử, người da đen miền Nam được tham gia bầu cử và giữ các chức vụ chính trị, với hàng nghìn người tham gia chính trị ở cấp địa phương, bang và liên bang, trong đó có các dân biểu và thượng nghị sĩ Hoa Kỳ.
Nỗ lực tái cấu trúc miền Nam sụp đổ do sự kết hợp của phản kháng bạo lực tại chỗ, sự mệt mỏi của miền Bắc và một thỏa thuận chính trị định mệnh. Nhóm da trắng bảo thủ thành lập các tổ chức khủng bố ngầm, tiêu biểu là Ku Klux Klan, tiến hành ám sát, đe dọa và dùng bạo lực ngăn cản người da đen đi bầu cử hoặc nắm giữ tài sản. Bạo lực của Klan và các nhóm cực đoan tương tự gây ra hàng nghìn vụ tấn công, giết người và đe dọa trên khắp miền Nam, đặc biệt nhằm ngăn cản người da đen bỏ phiếu, tổ chức chính trị và sở hữu tài sản; Đạo luật Klan năm 1871 trao cho chính phủ liên bang công cụ điều tra, truy tố và trong một số trường hợp đình chỉ habeas corpus để đối phó với bạo lực này. Cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1873 khiến cử tri miền Bắc bận tâm đến túi tiền của mình hơn vấn đề miền Nam, còn tình trạng tham nhũng trong chính quyền Tổng thống Ulysses S. Grant làm suy giảm lòng tin vào phe Cộng hòa; công chúng miền Bắc dần mệt mỏi với việc phải duy trì quân đội đồn trú tốn kém tại miền Nam. Cuộc bầu cử Tổng thống năm 1876 giữa Rutherford B. Hayes và Samuel J. Tilden rơi vào bế tắc do tranh chấp kết quả phiếu bầu ở một số bang miền Nam, dẫn đến một thỏa thuận chính trị không chính thức mà các sử gia gọi là Thỏa hiệp năm 1877, được suy ra từ các cuộc thương lượng hậu trường hơn là một văn kiện có chữ ký, theo đó Hayes trở thành tổng thống đi kèm với việc giảm mạnh sự hiện diện quân sự liên bang ở miền Nam. Khi quân đội rút đi năm 1877, giai đoạn Tái thiết khép lại, các chính quyền da trắng bảo thủ miền Nam nhanh chóng khôi phục quyền lực tuyệt đối, ban hành hệ thống Luật Jim Crow thiết lập chế độ phân biệt sắc tộc hợp pháp và tước quyền bầu cử của người da đen thông qua các rào cản tài chính và trình độ, đẩy lùi cuộc đấu tranh bình quyền gần một thế kỷ cho đến khi Phong trào Dân quyền bùng nổ vào những năm 1950-1960.
________________________________________
HẬU QUẢ CỦA CUỘC MỞ RỘNG MIỀN TÂY ĐỐI VỚI NGƯỜI BẢN ĐỊA
Cuộc mở rộng lãnh thổ về phía Tây trong thế kỷ 19 chứng kiến sự cất cánh kinh tế và sự gia tăng lãnh thổ đáng kể của Mỹ, nhưng đối với các cộng đồng bản địa, đây là một thảm họa lịch sử toàn diện, có thể nhìn nhận qua bốn khía cạnh.
Trước hết là tước đoạt đất đai và di dời cưỡng bức. Sự thèm khát đất đai làm nông nghiệp và khai thác khoáng sản của người di cư da trắng đã thúc đẩy chính phủ Mỹ ban hành Đạo luật Di dời Người Da đỏ năm 1830 dưới thời Tổng thống Andrew Jackson, mở đường cho một quá trình cưỡng chế kéo dài nhiều năm và diễn ra không đồng nhất, qua các hiệp ước gây tranh cãi và mức độ chống cự khác nhau, buộc nhiều cộng đồng thuộc năm bộ tộc Cherokee, Creek, Choctaw, Chickasaw và Seminole ở miền Đông Nam phải rời bỏ quê hương để chuyển sang vùng đất phía tây sông Mississippi, nay là Oklahoma. Riêng với bộ tộc Cherokee, Cơ quan Công viên Quốc gia Hoa Kỳ ghi nhận hơn 16.000 người bị cưỡng bức rời quê trên hành trình dài khoảng 800 dặm được gọi là Con đường Nước mắt, trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt, thiếu lương thực và bệnh tật, khiến ước tính khoảng 4.000 người thiệt mạng.
Thứ hai là các cuộc chiến tranh biên giới và thảm sát quân sự. Sự kháng cự của các bộ tộc nhằm bảo vệ vùng đất và lối sống truyền thống đã dẫn đến hàng loạt xung đột đẫm máu từ thập niên 1850 đến 1890. Các bộ tộc ở vùng Đại Đồng Bằng như Sioux, Cheyenne, Comanche đứng lên chống trả quyết liệt, tiêu biểu là chiến thắng của các chiến binh bản địa tại Trận Little Bighorn năm 1876. Nhưng sự áp đảo về hỏa lực và quân số của quân đội Mỹ dần đè bẹp các bộ tộc qua các vụ thảm sát như Sand Creek năm 1864, nơi số người thiệt mạng, chủ yếu phụ nữ, trẻ em và người già, được ước tính từ vài chục đến hơn 150 tùy nguồn, và Wounded Knee năm 1890, nơi khoảng 150 người Lakota thiệt mạng theo các ước tính phổ biến dù vẫn còn tranh luận; Wounded Knee thường được xem là biểu tượng kết thúc giai đoạn chiến tranh quy mô lớn giữa quân đội Hoa Kỳ và các quốc gia bản địa ở Đại Bình nguyên hơn là một dấu chấm hết tuyệt đối cho mọi kháng cự.
Thứ ba là tận diệt nguồn sống và môi trường sinh thái. Bò tót Bắc Mỹ là nguồn cung cấp thức ăn, quần áo, nhà ở và trung tâm tâm linh của người bản địa vùng Đồng Bằng. Săn bắn thương mại quy mô lớn, cùng với hành khách trên tuyến đường sắt, quân đội và thị trường da thú, trong bối cảnh được chính quyền Mỹ khuyến khích như một phần của chính sách đối với người bản địa, đã tàn sát đàn bò tót, khiến số lượng ước tính giảm từ khoảng 30 đến 60 triệu con trước thời thuộc địa hóa xuống còn khoảng vài trăm con vào năm 1900; mất đi nguồn sống cốt lõi, người bản địa buộc phải đầu hàng và phụ thuộc vào sự cứu tế của chính quyền.
Cuối cùng là xóa bỏ văn hóa và cưỡng ép đồng hóa. Khi người bản địa bị dồn vào các khu bảo tồn cằn cỗi, Đạo luật Dawes năm 1887 xóa bỏ chế độ sở hữu đất cộng đồng truyền thống của các bộ tộc, chia nhỏ đất đai cho từng cá nhân nhằm biến người bản địa thành nông dân kiểu da trắng, làm tan rã cấu trúc bộ tộc; theo Cơ quan Công viên Quốc gia Hoa Kỳ, diện tích đất khu bảo tồn giảm từ khoảng 138 triệu acre năm 1887 xuống còn khoảng 48 triệu acre năm 1934, tức mất khoảng 65%, qua nhiều cơ chế khác nhau ngoài việc chia allotment, kể cả gian lận, bán cưỡng bức và các đạo luật mở đất. Trẻ em bản địa bị tách khỏi cha mẹ từ nhỏ và đưa vào các trường nội trú bắt buộc như Trường Công nghiệp Người Da đỏ Carlisle, nơi chúng bị cắt tóc, cấm nói tiếng mẹ đẻ, cấm thực hành nghi lễ truyền thống và bị ép đổi tên tiếng Anh.
Ngọc Ánh (Nghiên cứu lịch sử)
Hình ảnh: từ bài của tác giả
No comments:
Post a Comment