FLORENCE THỜI PHỤC HƯNG – KHI TRIẾT HỌC HY LẠP, CHIÊM TINH VÀ NHỮNG BÍ ẨN CỔ ĐẠI TRỞ LẠI
Những lá bài Tarot, thuật giả kim, chiêm tinh học, thần số học hay hình học thiêng liêng ngày nay thường được xếp chung dưới cái tên New Age. Nhưng ít ai biết rằng, cách đây hơn 500 năm, Florence đã trải qua một thời kỳ say mê các tư tưởng huyền học và triết học cổ đại. Đứng sau cuộc phục hưng trí tuệ ấy là gia tộc Medici cùng một học giả có ảnh hưởng sâu rộng: Marsilio Ficino.
Câu chuyện bắt đầu từ Cosimo de’ Medici (1389–1464), người đứng đầu gia tộc ngân hàng quyền lực nhất Florence. Bên cạnh việc bảo trợ các họa sĩ và kiến trúc sư, Cosimo dành nhiều tiền bạc để tìm kiếm bản thảo Hy Lạp, xây dựng thư viện và hỗ trợ dịch thuật những tác phẩm triết học ít được biết đến ở Tây Âu thời bấy giờ.
Khoảng năm 1463, một bản thảo Hy Lạp chứa các trước tác được gán cho Hermes Trismegistus được đưa tới Florence. Cosimo yêu cầu Marsilio Ficino, khi ấy khoảng 30 tuổi, tạm gác công việc dịch Plato để ưu tiên văn bản này.
Hermes Trismegistus, nghĩa là Hermes Ba Lần Vĩ Đại, là nhân vật huyền thoại kết hợp thần Hermes của Hy Lạp với Thoth, vị thần chữ viết và tri thức của Ai Cập. Trong thời Phục hưng, nhiều học giả tin rằng Hermes là một hiền triết sống cùng thời Moses, nắm giữ những kiến thức cổ xưa về Thượng đế, vũ trụ và linh hồn.
Ngày nay, các nghiên cứu văn bản xác định phần lớn những trước tác triết học được tập hợp dưới tên Corpus Hermeticum ra đời trong những thế kỷ đầu Công nguyên, thuộc môi trường văn hóa Hy Lạp–Ai Cập, chứ không phải tác phẩm của một người sống từ thời các pharaoh.
Tuy nhiên, đối với Florence thế kỷ XV, những văn bản ấy thực sự gây chấn động. Chúng bàn về nguồn gốc vũ trụ, mối liên hệ giữa con người và thần linh, bản chất của trí tuệ và khả năng nhận thức thế giới. Ficino nhận thấy nhiều điểm tương đồng giữa tư tưởng Hermes, Plato và thần học Kitô giáo.
Bản dịch Latin của ông hoàn thành năm 1463 và được in lần đầu năm 1471. Nó góp phần đưa truyền thống Hermes trở lại trung tâm đời sống trí thức châu Âu.
Dấu ấn của niềm tin ấy còn hiện diện ngay trên sàn Nhà thờ Siena.
Năm 1488, nghệ nhân Giovanni di Stefano thực hiện một bức tranh khảm đá cẩm thạch lớn ngay lối vào gian giữa nhà thờ. Nhân vật trung tâm chính là Hermes Trismegistus, mặc áo choàng dài, đội mũ cao, trao một văn bản cho người đứng bên cạnh.
Phía dưới ghi dòng Latin: Hermes Mercurius Trismegistus Contemporaneus Moysi, nghĩa là Hermes Mercurius Trismegistus, người cùng thời với Moses.
Thật thú vị khi một nhân vật bắt nguồn từ truyền thống tôn giáo Hy Lạp–Ai Cập lại xuất hiện trang trọng trong một thánh đường Công giáo. Điều này phản ánh quan niệm của một số học giả Phục hưng rằng các triết gia ngoại giáo cổ đại đã phần nào nhận thức được những chân lý mà Kitô giáo về sau mặc khải.
Tại Florence, Ficino trở thành nhân vật trung tâm của mạng lưới học giả nghiên cứu Plato. Cosimo cấp cho ông một cơ sở tại Careggi, ngoại ô thành phố, nơi các hoạt động nghiên cứu, trao đổi triết học được nuôi dưỡng dưới sự bảo trợ của Medici.
Ngày nay, mạng lưới ấy thường được gọi là Học viện Plato Florence. Tuy nhiên, nó không phải một học viện chính thức theo nghĩa hiện đại, và cũng không có bằng chứng đáng tin cậy rằng đây là tổ chức bí mật chuyên thực hành huyền thuật.
Trong môi trường trí thức này, các học giả như Cristoforo Landino, Angelo Poliziano và Giovanni Pico della Mirandola tiếp tục nghiên cứu tư tưởng cổ đại. Đặc biệt, Pico quan tâm tới Kabbalah, truyền thống huyền nhiệm của Do Thái giáo, và tìm cách diễn giải một số khái niệm của nó trong khuôn khổ triết học Kitô giáo.
Ficino còn nghiên cứu chiêm tinh học, âm nhạc và quan niệm cổ đại về sự hòa hợp của vũ trụ. Ông đặc biệt quan tâm tới Musica Universalis, hay âm nhạc của các thiên cầu, tư tưởng cho rằng chuyển động của các thiên thể tuân theo những tỷ lệ hài hòa có thể diễn đạt bằng toán học và âm nhạc.
Theo Ficino, con người sở hữu một linh hồn bất tử, có khả năng vươn tới nhận thức cao hơn thông qua tri thức, tình yêu và sự chiêm nghiệm. Ông xem triết học Plato là con đường giúp con người hiểu sâu hơn về đời sống tinh thần, đồng thời tìm cách dung hòa nó với đức tin Kitô giáo.
Hình ảnh Ficino còn được lưu giữ trong bức bích họa The Annunciation to Zacharias do Domenico Ghirlandaio thực hiện khoảng năm 1486–1490 tại nhà nguyện Tornabuoni, nhà thờ Santa Maria Novella ở Florence. Ông xuất hiện trong nhóm bốn học giả nổi tiếng, bên cạnh Landino, Poliziano và Demetrios Chalkokondyles. Những gương mặt ấy cho thấy tầng lớp trí thức đã chiếm vị trí đáng kể trong đời sống nghệ thuật Florence cuối thế kỷ XV.
Cũng trong thời kỳ này, các bộ bài có hình ảnh ngụ ngôn bắt đầu phổ biến tại những triều đình miền Bắc nước Ý.
Một ghi chép năm 1440 của Giusto Giusti nhắc đến những lá bài trionfi được làm tại Florence. Đây là một trong những chứng cứ sớm nhất về tiền thân của Tarot.
Từ truyền thống chơi bài ấy, Florence về sau phát triển bộ Minchiate gồm 97 lá, nhiều hơn bộ Tarot 78 lá quen thuộc ngày nay. Bộ bài bổ sung 12 cung hoàng đạo, bốn nguyên tố đất, nước, lửa, khí cùng các đức hạnh như Đức Tin, Hy Vọng, Bác Ái và Thận Trọng.
Minchiate vì vậy trở thành một tập hợp hình ảnh phản ánh cách người thời Phục hưng hình dung thế giới: thiên văn, đạo đức, tôn giáo và trật tự tự nhiên.
Tuy nhiên, Tarot ban đầu chủ yếu được sử dụng để chơi bài. Quan niệm rằng các lá bài che giấu bí mật Ai Cập cổ đại và có thể dùng để tiên đoán số phận chỉ thực sự được hệ thống hóa tại Pháp từ cuối thế kỷ XVIII, đặc biệt qua các tác giả Antoine Court de Gébelin và Etteilla. Không có cơ sở lịch sử vững chắc cho câu chuyện người Florence phải giả vờ đánh bài vì bói Tarot có thể bị xử tử.
Lịch sử Phục hưng cũng phức tạp hơn sự đối lập đơn giản giữa khoa học và Giáo hội. Ficino là một linh mục Công giáo, trong khi những cuộc tranh luận về chiêm tinh, triết học tự nhiên và giáo lý diễn ra với nhiều quan điểm khác nhau. Những xung đột về sau liên quan đến Giordano Bruno hay Galileo cần được nhìn nhận trong hoàn cảnh lịch sử riêng, thay vì xem mọi nhà tư tưởng bị kết án đều chỉ vì phát hiện khoa học.
Điều đáng quan tâm ở Florence thời Medici chính là khát vọng đọc lại những văn bản xưa, so sánh các nền triết học và mở rộng giới hạn hiểu biết của con người. Những tư tưởng tưởng chừng đối lập đã được các học giả đặt cạnh nhau, tranh luận và diễn giải lại.
Ngày nay, khi bước qua nhà thờ Siena, ngắm nhóm chân dung học giả của Ghirlandaio tại Santa Maria Novella hay tìm hiểu những bộ bài Minchiate cổ, người ta vẫn bắt gặp dấu vết của một thời kỳ trí thức đặc biệt ấy.
Nhiều hình ảnh và khái niệm hiện được quảng bá dưới tên New Age thực ra có tiền sử rất dài. Nhưng điều khiến Florence thế kỷ XV đáng nhớ hơn cả là sự tò mò và tinh thần nghiên cứu đã đưa những di sản cổ đại trở lại đời sống châu Âu, góp phần định hình triết học, nghệ thuật và văn hóa Phục hưng.
FB-Pane e Vino - 3 Nguyễn Khắc Cần
No comments:
Post a Comment